Sa môn là những người xuất gia theo Đức Phật, lìa bỏ đời sống gia đình, nỗ lực tu hành để gột rửa những cấu uế, phiền não, xuất gia với mục đích thoát khỏi luân hồi sinh tử, cứu độ muôn loài.

Tuy nhiên, có những vị xuất gia không phải vì mục đích cao thượng đó. Trong kinh Mi Tiên Vấn Đáp đã ghi nhận một thực tế rằng, vua Mi Lan Đà từng bày tỏ sự hoài nghi khi nhận thấy Tăng đoàn thời đó có những sa môn còn lười biếng, sống buông lung, không có chí nguyện cầu đạo giải thoát. Nhưng Tỳ-kheo Na Tiên đã giải thích rằng, Tăng đoàn không bao giờ bị cấu uế nhờ có 5 đức tính và phẩm chất cao thượng của bậc xuất gia; giúp “đẩy” những người xấu ra khỏi Tăng chúng, hoặc cảm hóa, thấm nhuần họ trở nên tốt đẹp hơn.

Sa môn là gì?

- Định nghĩa: Sa môn là người đã từ bỏ gia đình, vợ con, những thú vui trần gian, rời bỏ tham dục để tu hành, cầu Niết bàn giải thoát. Sa môn là người muốn thoát ly các trói buộc và khổ não. 

Ngược lại, có những vị đã cạo tóc, xuất gia nhưng không tự điều phục mình, sống phóng túng, dối láo, buông thả, chất chứa đầy tham dục thì không xứng đáng được gọi là sa môn. 

- Lưu ý: Thời Ấn Độ xưa, sa môn được dùng để chỉ tất cả những người bỏ gia đình, cạo tóc đi tu. Tuy nhiên, sau khi Đức Phật thành đạo và bắt đầu truyền đạo, Ngài đưa ra định nghĩa về sa môn một cách đầy đủ và đúng giá trị như trên.

Để trở thành một vị sa môn đúng nghĩa, người xuất gia phải có đủ 3 điều sau:

1. Xuất thế tục gia: Tức là sự rời bỏ, cắt đứt đời sống gia đình.

2. Xuất phiền não gia: Là phải gột rửa, loại bỏ được hết phiền não trong tâm mình như tham, sân, si,...

3. Xuất tam giới gia: Là thoát khỏi “ngôi nhà lửa” của tam giới (dục giới, sắc giới, vô sắc giới).

Xem thêm: Sa môn - Lý tưởng diệt tận phiền não, đạt hạnh phúc tối thượng

5 đức tính quý báu của Tăng tướng sa môn

Theo kinh Mi Tiên Vấn Đáp, Tỳ-kheo Na Tiên khẳng định Giáo hội không bao giờ bị cấu uế, bất tịnh. Bởi Tăng đoàn luôn có phẩm chất của bậc xuất gia, khiến kẻ mang tâm xấu ác rơi vào ba trường hợp: một là chỉ trong thời gian ngắn sẽ tự hoàn tục trở lại nếp sống cũ; hai là thấy nóng nảy bất an như khoác lò lửa mà sớm muộn phải hoàn tục; ba là sẽ được giáo Pháp cảm hóa để sống tốt đẹp hơn. Nguyên nhân là nhờ có 5 đức tính, phẩm chất quý báu và cao thượng như sau:

1. Phẩm mạo sang cả, có phước báu lớn

Một người xuất gia mang phẩm mạo sang cả và cao quý. Chính vì vậy, các vị sẽ được mọi người chắp tay và tôn làm Thầy. Điều này có thể ví như chiếc bình bằng vàng, luôn được đặt tại vị trí cao quý, quan trọng. Phẩm mạo người xuất gia cũng vậy, đó là hình tướng của chư Phật, các bậc Thánh, đòi hỏi phải phước đức sâu dày; bởi người ở địa vị này được làm thầy của chúng sinh.

Cho nên, giữa Tăng đoàn trang nghiêm, nếu như kẻ phàm tục chỉ mượn danh để xuất gia thì sẽ không thể an ổn, bị bồn chồn, mọi người cười chê; cuối cùng y sẽ nóng nảy, bất an, hổ thẹn mà xin hoàn tục, trở về cuộc đời. 

2. Phẩm mạo hàm chứa sự trong sạch, thanh tịnh

Khi nhìn vào hình tướng của bậc xuất gia, mọi người nghĩ ngay đó là người thanh tịnh, trong sạch. Nhờ tướng mạo ấy mà các vị được đặt niềm tin, sinh tâm quý trọng và cung kính. Ví như giọt mưa, hạt sương vương trên lá sen, chúng chỉ chạy lướt qua, rơi xuống chứ không thể dính hoặc ngấm sâu vào lá được.

Bậc xuất gia cũng vậy, nếu những kẻ lạm mạo Tăng tướng người xuất gia có tâm địa không tốt (lường láo, khoe khoang, gian manh) thì sẽ tự mình chuốc lấy sầu khổ. Một lúc nào đó, họ cũng phải rời đi, không tồn tại được trong giáo Pháp.

3. Không thân cận với người xấu ác

Theo đúng luật Phật, người xuất gia tuyệt đối không được thân cận, gần gũi với những kẻ mang tâm tính xấu ác. Tuy nhiên, người tu sĩ vẫn có thể giáo hóa cho họ. Bên cạnh đó, để giữ gìn oai nghi hình tướng, người xuất gia không được bước vào những chốn bất tịnh, trừ vô tình đi nhầm đường. Tướng mạo của người xuất gia đòi hỏi phải gắn liền với những chốn thanh tịnh và cao quý.

Do đó, với những kẻ bất tịnh, xấu xa, ác tâm, tà tâm, hung dữ, thô bỉ, trược hạnh, lười biếng, họ sẽ không thể tồn tại lâu dài trong Tăng đoàn. Giống như đại dương luôn dùng sóng xô đẩy các vật bất tịnh lên bờ, bản chất thanh khiết của phẩm mạo xuất gia cũng sẽ tự xô đẩy và đào thải những thành phần nhơ uế ra khỏi chúng Tăng.

4. Đắc những pháp cao siêu, cao thượng

Giáo Pháp của Đức Thế Tôn chứa đựng những chân lý vi diệu, cao siêu - là những điều thế gian khó thấy, khó hiểu và khó thấu đạt. Để hiểu những pháp môn này, giúp đắc quả Thánh A-la-hán, người xuất gia bắt buộc phải hội tụ đủ các phẩm chất: tinh tấn, kiên trì và chú tâm tỉnh giác. 

Ngược lại, đối với những người căn cơ chậm lụt, kém ăn nói,... - là hệ quả của việc thiếu phước, tạo ác nghiệp trong nhiều kiếp - họ không có đủ trí tuệ để tiếp thu những đạo lý cao sâu của Đức Phật. Tương tự người học bắn cung không thành phải bỏ nghề, những người này cũng sẽ thấy giáo Pháp quá cao siêu, vượt quá khả năng tiếp nhận của mình mà dần bỏ đi và hoàn tục.

5. Có tứ thanh tịnh giới làm chỗ nương tựa

Bậc xuất gia có tứ thanh tịnh giới để làm nơi nương tựa vững chắc, làm sức mạnh cho chính mình, bao gồm:

- Giới Ba La Đề Mộc Xoa: Đây là nền tảng mang lại sự thanh tịnh.

- Giới thu thúc lục căn: Đây là giới luật giúp chư Tăng để gìn giữ oai nghi như đi đứng, nhìn, tiếp xúc với mọi người.

- Giới nuôi mạng chân chính: Người xuất gia nuôi mạng sống bằng việc khất thực hoặc nhận đồ từ đàn na thí chủ. Người xuất gia không được buôn bán hay chăn nuôi (lợn, gà, ao cá...) để thọ thực.

- Giới quán tưởng thanh tịnh: Khi chư Tăng thọ nhận tứ y (bốn vật phẩm gồm: ẩm thực, y áo, thuốc men và sàng tọa/mền nệm) từ đàn na thí chủ, bắt buộc phải giữ tâm quán tưởng thanh tịnh trong khi thọ dụng.

Việc gìn giữ trọn vẹn bốn điều trên giúp chư Tăng hành trì Tứ thanh tịnh giới trên con đường tu học.

Chính vì sự thanh khiết tuyệt đối ấy, nếu những vị xuất gia có tâm địa tráo trở, làm việc xấu xa, tà hạnh, bất chính,... sẽ có tâm sợ hãi, khiếp nhược khi sống giữa một hội chúng thanh tịnh. Sự thanh tịnh của phẩm mạo xuất gia toát ra một sức mạnh, khiến kẻ xấu ác khi đứng trong hội chúng sẽ cảm thấy run rẩy, khiếp sợ mà phải "quăng y bát" hoàn tục.

Như vậy, 5 đức tính của sa môn từ kinh Mi Tiên Vấn Đáp không chỉ là thước đo phẩm hạnh của bậc chân tu, mà còn bảo hộ cho sự thanh tịnh của Tăng đoàn. Từ đây, hàng Phật tử tại gia cũng cần trang bị cho mình chính kiến vững vàng; từ đó biết cách hộ trì Tăng chúng bằng trí tuệ, góp phần làm cho chính Pháp được hưng long, lan tỏa khắp thế gian.