Bậc hiền trí là người hội tụ đầy đủ trí tuệ, đạo đức sáng và phẩm chất thiện lương, xứng đáng là một người bạn chân thành để ta trao gửi niềm tin trong cuộc sống. Việc thân cận với những người đức hạnh như vậy chỉ tốt hơn không xấu, giúp ta được thấm nhuần sự lương thiện; giống như người đi trong sương móc, tuy không ướt áo nhưng lúc nào cũng được mát mẻ. Thực tế cho thấy, nhờ gần gũi bậc trí đức, chúng ta sẽ dần gạt bỏ “bùn đất” lỗi lầm, làm hiển lộ kho vàng tâm quý báu. 

Để biết cách nhận diện và tự rèn luyện mình để trở thành bậc hiền trí, kính mời quý vị cùng đón đọc bài viết dưới đây!

Nhận diện bậc hiền trí giữa dòng đời

Theo lời dạy của Ngài Hiền Nhân trong cuốn kinh cùng tên, sự thông tuệ của người trí được thể hiện qua hai phương diện chính: Cách họ quan sát cuộc sống và những nếp nghĩ hằng ngày.

10 thước đo trí tuệ của bậc trí

1. Biết kẻ hiền - người ngu: Qua tiếp xúc và trò chuyện, người trí có thể nhận định được đối phương là bậc hiền đức hay người thiếu suy nghĩ.

2. Biết kẻ sang - người hèn: Với con mắt tinh tường, người trí có thể dễ dàng phân biệt hai hạng người này.

3. Biết kẻ giàu - người nghèo

4. Biết việc khó - việc dễ: Người trí thường phân định và ưu tiên hoàn thành các việc dễ trước, để thành thạo và tích lũy kinh nghiệm, sau đó mới giải quyết việc khó. Cách làm này giúp người trí hoàn thành trọn vẹn công việc mà không bị chán nản giữa chừng hay để hỏng việc.

5. Biết việc đáng bỏ - việc nên làm: Bậc trí không tùy tiện làm việc theo sở thích nhất thời, mà tập trung vào những điều quan trọng, cấp thiết và biết từ bỏ những gì không có giá trị hoặc gây hại.

6. Biết nhiệm vụ của mình: Bậc trí luôn chính niệm, ý thức rõ ràng và làm tròn bổn phận, trách nhiệm của mình trong tập thể, để mọi việc được vận hành trơn tru. 

7. Hiểu về phong tục của mỗi nơi đi qua: Khi đến bất kỳ vùng miền nào, người trí đều tìm hiểu phong tục, văn hóa nơi đó để dễ dàng hòa đồng, thâm nhập và giao tiếp hiệu quả. Và nếu là người đệ tử Phật thì sẽ dễ dàng chuyển tải Phật Pháp.

8. Biết được chỗ trở về: Trong mọi hành động hay lời nói, bậc trí luôn biết rõ mục đích cuối cùng mình đang hướng tới và quy hướng mọi việc về “gốc” ban đầu, tức mục đích của vấn đề.

9. Học rộng hiểu nhiều: Đây là tiêu chí rất quan trọng. Như điều thứ năm trong kinh Bát Đại Nhân Giác đã viết: “Ngu si phải sinh tử, nên Bồ Tát thường nhớ, luôn học rộng nghe nhiều, để tăng trưởng trí tuệ, và thành tựu biện tài…”. Vì vậy, bậc trí là người phải suy rộng, xét sâu, luôn lắng nghe và không ngừng học hỏi để khai mở trí tuệ, giúp bản thân tiến bộ.

10. Biết được túc mạng: Tức là biết được tiền kiếp của mình và của người. Bậc trí là người hiểu thấu nhân quả, biết rõ ảnh hưởng của những hành vi trong tiền kiếp đến hoàn cảnh hiện tại, để từ đó rút ra bài học để tu sửa bản thân.

12 nếp nghĩ làm nên phong thái của bậc hiền trí

Bên cạnh khả năng quan sát, bậc hiền trí còn thường duy trì hệ thống tư duy kỷ luật và nhân văn sau:

1. Khi gà gáy sáng, đã nghĩ tới tội lỗi mà lo làm việc phúc đức để đền bù lại.

2. Phải nhớ việc hầu hạ tôn thân (nhưng người tôn quý trong gia đình như cha mẹ, ông bà).

3. Gặp việc gì thì phải suy nghĩ dự bị, đề phòng trước các tình huống.

4. Phải lo nghĩ, lánh xa sự nguy hại.

5. Phải nghĩ trước nói sau để khỏi phải lầm lạc.

6. Phải nghĩ đến những kẻ lạc lầm mà đem lời trung chính dạy bảo, nhắc nhở họ.

7. Phải nghĩ đến những kẻ nghèo khổ để thương xót, giúp đỡ.

8. Phải lo làm việc bố thí nếu mình có tài sản.

9. Phải nghĩ đến việc ăn uống cho có chừng độ.

10. Phải nhớ giữ sự công bình khi phân xử hoặc phân chia.

11. Phải nhớ đem ân từ ban bố cho nhân gian.

12. Phải thường nghĩ đến sự huấn luyện nếu mình là quân sĩ hay võ quan.

Hành trình tu dưỡng để trở thành bậc trí

1. Thường thân cận bậc thiện tri thức

- Kết giao và chọn bạn: Kinh Hiền Nhân dạy “Gần người hiền được thêm trí tuệ…”. Cho nên, trong hành trình tu học đạo, chúng ta phải biết tìm thầy sáng, bạn hiền để học hỏi và mở mang trí tuệ. Đồng thời, ta kiên quyết không kết giao với người xấu để tránh những điều tai họa không đáng có. Điều này cũng được Đức Phật dạy trong kinh Pháp Cú rằng:

“Tìm không được bạn đường,

Hơn mình hay bằng mình, 

Thà quyết sống một mình,

Không bè bạn kẻ ngu.”

- Làm đầy tớ người khôn còn hơn làm thầy người dại: Quả thật, làm tôi tớ của người có trí tuệ mang lại sự sung sướng, bởi ta được gần gũi bậc hiền trí và có cơ hội học hỏi, tiếp thu nhiều điều quý báu.

2. Trân trọng lời chỉ lỗi như “chỗ chôn vàng”

- Giá trị vô giá: Đối với người thế gian, vàng là báu vật cực kỳ quý giá; muốn tìm được phải trải qua quá trình đãi cát, đào núi đầy gian khổ, thậm chí nguy hiểm đến tính mạng. Và lời chỉ lỗi của bậc hiền trí cũng có giá trị tương đương như vậy, vì nó giúp ta tìm thấy “vàng tâm” (tức kho châu báu ở nơi tâm).

- Sự soi sáng: Bậc hiền trí là người hiểu thấu tâm ta, biết rõ gốc gác những điều bất thiện trong ta để chỉ ra và khiển trách nhằm giúp ta sửa đổi. Việc họ chỉ lỗi giống như hành động “gạt bỏ bùn đất” đang che phủ kho báu vô giá ngay trong chính tâm hồn.

- Lòng biết ơn và cầu thị: Thay vì hờn dỗi hay nuôi nội kết với người nhắc lỗi mình, người muốn tiến đạo phải biết cần cầu người chỉ lỗi và trân trọng những lời chỉ lỗi đó.

3. Nghệ thuật giữ sự “lễ độ”

Trong kinh Hiền Nhân có viết: “Thân mà không có chừng độ, thân lâu sẽ có khinh lờn. Ví như múc nước giếng, múc sâu thì nổi cặn. Gần người hiền được thêm trí huệ, ở với kẻ dốt càng thêm ngu si. Thường thấy thì hay khinh lờn, xa nhau thì sanh oán giận. Giao tiếp với người lành nên qua lại có chừng độ, thân mà có cung kính thì thân lâu càng có hậu.”

Như vậy, khi giao thiệp với người bạn tốt, chúng ta nên qua lại có chừng mực nhất định và phải giữ sự cung kính với nhau; từ đó mới giúp mối quan hệ được lâu bền và tốt đẹp.

4. Theo học bậc minh sư

Người Việt Nam có câu nói: “Không thầy đố mày làm nên”. Người thầy không chỉ dạy kiến thức suông, mà còn là tấm gương truyền lửa, truyền lý tưởng cho học trò. Cho nên, gần gũi những bậc đạo cao đức trọng sẽ giúp chúng ta nuôi lớn lý tưởng sống cao đẹp.

5. Vâng lời bậc hiền trí

Người trí là người có tâm không tham cầu, hiểu biết đúng đắn và có thể suy xét được việc quá khứ, hiện tại, vị lai. Cho nên, đối với bậc trí, chúng ta nên sinh tâm cung kính và làm theo lời dạy dỗ của họ. 

6. Vững vàng trước nghịch cảnh và ác tâm

- Quay lại xét mình: Khi bị phụ bạc hoặc hãm hại, bậc trí thường tự kiểm điểm bản thân, xem mình có chỗ nào không tốt hoặc có điều sơ suất, thay vì vội đổ lỗi cho người khác. Đây là cách tư duy, nhìn nhận của bậc trí mà chúng ta nên học hỏi.

- Không tranh hơn thua với kẻ cường bạo: Kẻ cường bạo là kẻ có sức mạnh nhưng thô bạo, họ sẵn sàng dùng sức mạnh bất chấp đạo lý. Cho nên, bậc trí tuệ phải biết ẩn nhẫn, tùy duyên và linh hoạt thay vì tranh hơn kém với kẻ cường bạo.

7. Làm tròn bổn phận với gia đình và xã hội

- Biết sửa sang nhà cửa: Người trí thường biết quán xuyến đến chỗ ăn ở của mình, tức thường giữ gìn sạch sẽ. 

- Gây dựng không khí gia đình hòa hợp: Gia đình là tế bào của xã hội, mỗi gia đình tốt thì xã hội mới tốt đẹp được. Hiểu được như vậy, chúng ta nên gây dựng một đời sống gia đình an vui, hòa hợp.

- Giao thân với họ hàng quyến thuộc: Việc kết tình thân ái với họ hàng quyến thuộc không chỉ là giữ gìn truyền thống của dòng họ; mà còn giúp tạo nên sức mạnh đoàn kết, góp phần vào khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

- Thường biết làm việc ân đức: Khi cuộc sống bắt đầu có của ăn, của để, bậc trí luôn nghĩ đến việc thi ân bố đức, từ thiện, giúp đỡ những người có hoàn cảnh khó khăn.

Trên đây là những chia sẻ của Thầy Thích Trúc Thái Minh về bậc hiền trí. Hy vọng rằng, qua việc nhận diện và noi theo cách sống tốt đẹp của người trí, quý độc giả không chỉ biết cách xây dựng những mối quan hệ chân thành, bền vững, mà còn hoàn thiện nhân cách để sống một cuộc đời ý nghĩa và được mọi người tin yêu, kính trọng!