Niệm là sự khắc ghi, nhớ nghĩ; được chia làm hai loại: chính niệm và tà niệm. Việc thường thực tập chính niệm giúp ta nhận diện và đoạn trừ các tà niệm. Từ đó thoát khỏi sự chi phối của tham, sân, si, thành tựu an lạc và đoạn trừ phiền não, sợ hãi hay tham chấp.

Bài viết dưới đây sẽ giúp quý độc giả hiểu thêm về niệm, cũng như biết cách thực hành chính niệm đúng Pháp Phật để được nhiều lợi ích, kính mời quý vị cùng đón đọc!

Niệm là gì? 

- Định nghĩa: Niệm có nghĩa là khắc ghi, nhớ nghĩ, nắm bắt. Ví dụ: Niệm Phật là nhớ tưởng về Phật; niệm cha mẹ là nhớ về cha mẹ.

- Chiết tự chữ Hán: Chữ Niệm (念) gồm bộ Kim (今) (tức hiện tại) nằm trên bộ Tâm (心). Như vậy, niệm còn có thể hiểu là cái tâm ngay hiện tại.

- Trong tu tập: Niệm là một trong năm thiện căn cơ bản thuộc về tâm của chúng ta; đó là tín, tấn, niệm, định và tuệ.

Chính niệm là gì? Tà niệm là gì?

1. Chính niệm

1.1. Khái niệm: Là những niệm về Phật, Pháp, Tăng, giới, thí, Thiên, hơi thở, thân, chết, dừng nghỉ (Niết bàn) (Theo kinh Tăng Chi Bộ, Kinh Tăng Nhất A-Hàm, Kinh Tương Ưng Bộ).

1.2. Bản chất: Bất cứ niệm nào dẫn đến ly tham, sân, si thì được gọi là chính niệm.

1.3. Vai trò: 

• “Chất liệu” quan trọng trong tu tập 

- Trong Bát Chính Đạo, chính niệm là sợi dây kết nối tất cả. Vì vậy, không có chính niệm sẽ khiến tâm tán loạn, cản trở việc tu tập của chúng ta.

- Ví dụ: Khi đến chùa, ta sẽ thực tập chính niệm bằng cách nhớ rằng: “Đến chùa là phải trang nghiêm, tỉnh giác và cẩn thận trong từng hành động, lời nói, việc làm”. 

• Giúp dừng tà niệm nơi tâm

- Chính niệm trong tâm còn được gọi là “Phật phân thân”, giúp dừng những niệm bất thiện và độ những chúng sinh tà mê ngay nơi tâm mình.

- Ví dụ: Khi khởi niệm ngại đi học Pháp vì trời mưa rét, “Phật trong tâm” sẽ giúp ta nhớ lại lời Phật dạy (phải tinh tấn, quyết vượt qua khó khăn, gian khổ) để quyết tâm đi học Pháp.

2. Tà niệm

2.1. Khái niệm: Là những nhớ nghĩ về điều tà vạy, không chân chính như trộm cắp, tà dâm, lừa đảo, dối trá, ác hại người,...

2.2. Bản chất: Do tâm tham, sân, si chi phối.

2.3. Cách loại bỏ: Lấy niệm chính độ niệm tà ngay trong tâm mình.

2 chức năng của niệm

1. Nhắc nhở tâm ghi nhận các pháp 

- Niệm giúp tâm ghi nhận mọi pháp phát sinh một cách thuần túy, khách quan. 

- Ví như người gác cổng luôn theo dõi và biết rõ từng người vào, ra. Cũng vậy, niệm ghi nhớ từng pháp phát sinh ở ngoại cảnh và cả ở trong tâm chúng ta.

2. Giúp tâm cầm nắm 

- Niệm không chỉ nhắc nhở tâm ghi nhận mà còn “cầm nắm” trọn vẹn tính thiện - ác của các pháp phát sinh.

- Giống người canh cửa, không những tập trung nhiệm vụ mà còn bám sát, theo dõi hành tung của dòng người ra vào khu vực phụ trách. Giống vậy, niệm nắm bắt rõ tính thiện - ác, tốt - xấu của các pháp lui tới trong tâm.

Lợi ích của việc thực hành niệm

- Được bình an: Niệm ân đức Phật, Pháp, Tăng giúp chúng ta hết sợ hãi và thoát qua nguy hiểm.

- Đoạn trừ tham chấp, sợ hãi: Nhờ hàng ngày thực hành thuần thục niệm chết, ta sẽ sẵn sàng buông xả, không dính mắc. Ngoài ra, tu niệm chết cũng giúp người tại gia chúng ta trừ bỏ tham tiếc thân thể hay dòng tộc, từ đó không sợ hãi về cái chết.

- Đoạn trừ dục ái: Niệm Pháp khiến phiền não của ngũ dục và tâm khát ái không còn nổi lên.

- Phát sinh trí tuệ: Cung kính niệm ân đức chúng Tăng giúp ta được khả năng học rộng, nhớ nhiều, tư duy sắc bén, nhanh nhẹn.

- Thành tựu giải thoát: Như trong kinh 10 Niệm Đưa Đến Giác Ngộ Giải Thoát, Đức Phật dạy: “Có một pháp này, này các Tỷ kheo, được tu tập, được làm cho sung mãn, đưa đến nhất hướng, ly tham, đoạn diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết bàn. Một pháp ấy là gì? Chính là niệm Phật…niệm Pháp… niệm Tăng… niệm Giới… niệm Thí… niệm Thiên… niệm Hơi thở ra, Hơi thở vô… niệm Chết… niệm Thân… niệm An tịnh. Chính một pháp này, này các Tỷ kheo, được tu tập, được làm cho sung mãn, đưa đến nhất hướng, ly tham, đoạn diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết bàn.”

Cách thực hành 10 niệm trong nhà Phật vào đời sống

1. Niệm Phật: Trì 10 danh hiệu của Đức Phật không phải chỉ là đọc tên Phật, mà còn là tập  sống đời gương mẫu (tức làm sạch tâm hồn và giữ giới theo lời Phật dạy).

2. Niệm Pháp: Nhớ về tính chất của Pháp là lìa tất cả khổ não, dục lạc và ràng buộc. Ví dụ, khi đang bị ràng buộc vào một điều bất kì, niệm Pháp sẽ giúp ta từ bỏ được sự trói buộc này.

3. Niệm Tăng: Thường nhớ nghĩ và tư duy (quán) về các đức hạnh của chư Tăng, tiêu biểu như diệu hạnh (hạnh lành), trực hạnh (hạnh chánh trực, thẳng thắn), lý hạnh (hạnh trí tuệ), chánh hạnh (sự phạm hạnh, độ mình rồi độ chúng sinh),... Người nào làm được như vậy thì được xem là người có thân ở tại gia nhưng tâm xuất gia.

4. Niệm giới: Nhớ nghĩ về giới và công đức của giới. Bởi giới của Đức Phật dạy là những quy chuẩn về đạo đức, nên khi chúng ta thực hành, không phá hoại những quy chuẩn đó thì sẽ được người trí tán thán và đưa đến thiền định, giải thoát.

5. Niệm thí: Tập bố thí với bàn tay sạch sẽ (tức cho đi mà không mong cầu đền đáp). Sẵn sàng đáp ứng yêu cầu giúp đỡ chân chính của người khác với tâm hoan hỷ, không so tính.

6. Niệm Thiên: Quán về năm loại công đức (tín, giới, thí, văn, tuệ) của chư Thiên giúp chúng ta vào định và hưởng lạc thọ của định.

7. Niệm hơi thở: Chuyên nhất theo dõi và quán biết hơi thở vào - ra, dài - ngắn, nóng - lạnh.

8. Niệm chết: Quán chiếu về sự tương tục của các kiếp, từ đó hiểu rằng “chết không phải là hết” và dứt trừ sợ hãi về cái chết.

9. Niệm thân: Quán thân là hợp thể của nhân duyên trong hiện tại. Tức nếu tách riêng từng bộ phận trong cơ thể thì không có đơn lẻ một bộ phận nào là thân ta. Niệm thân như vậy giúp ta đoạn trừ tư tưởng chấp ngã (chấp có tôi) và ái sắc.

10. Niệm dừng nghỉ (hay niệm Niết bàn): Tức sống với thực tế và dừng nghỉ các niệm tham cầu quá mức với hiện tại.

Trên đây là những chia sẻ của Thầy Thích Trúc Thái Minh về niệm. Mong rằng, qua bài viết này, quý vị sẽ hiểu được bản chất của niệm, chính niệm và tà niệm. Từ đó biết cách ứng dụng vào cuộc sống, giúp tăng trưởng chính niệm, kiểm thúc tà niệm, để được an lạc và hạnh phúc!