trực tuyến [TRỰC TIẾP] "4 thứ khó có được ở đời" | Thầy Thích Trúc Thái Minh, ngày 08/11 Canh Tý
Giới thiệu Tin tức Bài viết Phật giáo Pháp âm Nghi lễ Câu chuyện chuyển hóa Truyện tranh Phật giáo Câu lạc bộ Tu học của Tăng chúng Giải đáp thắc mắc Videos Thư viện ảnh Đăng ký khóa tu Tam Tạng Kinh Điển
Vị Tỳ-kheo đắc A-la-hán: 2 bài học để buông bỏ, tâm được tự do

Trong cuộc sống, chúng ta thường xem thân mình, những điều ta yêu thích, thành công ta đạt được,… là thật có; nên không ngừng mong cầu, níu giữ và dễ khổ đau khi những điều đó đổi thay. 

Thế nhưng, theo lời Phật dạy trong Tích Truyện Pháp Cú về một vị Tỳ kheo quán chiếu ảo ảnh và bọt nước, thân người mong manh như bọt nước, cuộc đời tựa như ảo ảnh, có sinh ắt có diệt. Vị Tỳ-kheo đó đã giác ngộ lẽ sinh diệt vô thường khi nhìn thấy ảo ảnh tan biến và những bọt nước nổi lên, vỡ tan bên dòng sông. 

Sự kiện đã mở ra 2 bài học sâu sắc: (1) không để tâm mong cầu trở thành chướng ngại tu tập, (2) biết nhìn thấu lẽ vô thường để buông bỏ tham ái, chấp trước. Qua đó, mỗi người có thể học cách nhìn nhận cuộc đời bằng con mắt trí tuệ, không để những điều được - mất chi phối, không mong cầu, níu giữ sự vô thường và sống nhẹ lòng, bình an hơn.

Từ ảo ảnh và bọt nước, vị Tỳ-kheo nhận ra lẽ sinh diệt

Trong Tích Truyện Pháp Cú có ghi lại, một Tỳ-kheo nhận đề tài thiền quán từ Đức Phật, vào rừng để hành thiền. Dù đã dốc hết sức lực phấn đấu vẫn chưa chứng quả A-la-hán, ông bèn đến Thế Tôn xin để tài thiền quán khác thích hợp hơn. 

Trên đường đi, ông thấy ảo ảnh và biết rằng vào mùa nắng ở xa, ta thường thấy những hình ảnh trông như thật, nhưng đến gần thì biến mất, cuộc đời này cũng vậy, không thật vì có sanh, có diệt. Và chú tâm vào ảo ảnh đó, ông thiền quán. Rồi trên đường về mệt mỏi, ông tắm trong dòng Aciravatì, rồi ngồi dưới bóng cây trên bờ sông gần một thác nước. Ông nhìn những bọt nước to, nổi lên rồi vỡ toang do sức nước đập mạnh vào đá. Ông nhận ra rằng cuộc đời cũng vậy, sinh rồi diệt, và ông lấy đó làm đề tài thiền quán.

Ðức Thế Tôn ngồi trong hương thất, thấy biết vị Tỳ-kheo như vậy liền bảo:

- Này Tỳ-kheo, đúng vậy. Cuộc đời này cũng giống như bọt nước hoặc ảo ảnh, có sinh và có diệt.

Và Ngài đọc kệ Pháp Cú:

 “Biết thân như bọt nước,

 Ngộ thân là như huyễn,

 Bẻ tên hoa của ma,

 Thoát tầm mắt thần chết.”

Nhờ Đức Phật dạy bài kệ, vị Tỳ-kheo liền tu tập quán chiếu và chứng quả vị A-la-hán.

Nhìn thấy bọt nước vỡ toang; vị Tỳ-kheo nhận ra cuộc đời cũng sinh rồi diệt như vậy (ảnh minh họa)

2 bài học giúp buông bỏ tâm tham cầu, sống nhẹ lòng hơn

1. Buông tâm mong cầu, gỡ bỏ chướng ngại trên con đường tu

a) Dẫn chứng:

Vị Tỳ-kheo này đã nhận đề tài thiền quán từ Đức Phật rồi đi vào rừng hành thiền. Dù vị ấy dốc hết sức lực phấn đấu để chứng quả A-la-hán nhưng vẫn chưa chứng.

b) Bài học:

(1) Chấp vào ý nghĩ phải chứng Thánh quả cũng là chướng ngại tu tập

Đối với vị Tỳ-kheo trong câu chuyện, Ngài lầm tưởng rằng quả A-la-hán là một điều mình phải đạt được, phải nắm bắt được. Vì vậy, Ngài luôn nghĩ phải nỗ lực với tâm mong cầu chứng đắc Thánh quả. Và chính điều đó trở thành chướng ngại, cản trở vị ấy không thể chứng quả A-la-hán. 

Tất cả chúng ta tu học Phật đều hướng đến mục đích chứng đắc Thánh quả, tức là giác ngộ và giải thoát. Tuy nhiên, chúng ta dễ mắc sai lầm khi cho rằng Thánh quả là một thứ hiện hữu, có thể nhìn thấy, nắm bắt và đạt được. Và chính suy nghĩ ấy là sai lầm; có thể trở thành chướng ngại trên con đường tu tập.

Ví dụ: Muốn có một khoảng không sạch sẽ, chúng ta phải dọn bỏ hết gạch, ngói, sỏi đá, gỗ, xà bần… đang ở đó. Khi tất cả những thứ ấy được dọn đi, khoảng không sẽ hiện ra. Khoảng không sẽ xuất hiện khi không có gì ở đó. Cũng vậy, muốn bàn tay được rảnh rỗi, thảnh thơi thì phải buông những vật đang cầm trong tay. Khi buông hết những thứ ấy xuống, bàn tay mới được tự do, thảnh thơi. Còn nếu trong tay vẫn đang cầm một vật gì thì bàn tay vẫn còn bận, chưa được tự do…

Dẫn chứng kinh điển: Ngài Lục Tổ Huệ Năng dạy rằng: “Bản lai vô nhất vật” – xưa nay bản tâm chân thật vốn không chứa điều gì, kể cả tư tưởng. Cho nên, chúng ta phải tu sạch tâm - tức buông bỏ những vọng tưởng và niệm tưởng, không để tâm chất chứa điều gì.

Chúng ta phải tu sạch tâm - tức buông bỏ những vọng tưởng và niệm tưởng, không để tâm chất chứa điều gì (ảnh minh họa)

(2) Tu tập đúng Pháp, không chấp trước vào quả chứng

Đề tài thiền quán Đức Phật chỉ dạy cho vị Tỳ-kheo chắc chắn phù hợp với căn cơ của Ngài. Sở dĩ Ngài chưa chứng quả không phải vì đề tài không phù hợp, mà vì chưa hiểu đúng và dụng công tu tập chưa đúng. 

Các Pháp của Đức Phật đều hướng dẫn chúng ta tu tập, từng bước thăng tiến cho đến khi chứng đắc Thánh quả. Vì vậy, chúng ta ứng dụng và chuyên tâm thực hành Pháp Phật, làm “sạch” tâm thì quả chứng sẽ thành tựu. Tâm bậc Thánh là tâm không còn chất chứa điều gì, không còn vướng mắc vào yêu hay ghét.

Ví dụ: Cũng giống như khi muốn đến Hà Nội, chúng ta chỉ cần đi đúng đường cao tốc Quảng Ninh – Hà Nội, dù đi bằng xe hay đi bộ. Thay vì liên tục nhắc mình phải đến Hà Nội, hãy cứ đi đúng đường và tiếp tục tiến về phía trước. Bởi việc cứ nghĩ mãi về đích đến chỉ khiến chúng ta thêm lo lắng mà không giúp giải quyết được gì.

Dẫn chứng kinh điển: Đạo Phật hướng đến vô sở cầu và vô sở đắc. Trong Bát Nhã Tâm Kinh, Đức Phật dạy: “dĩ vô sở đắc cố” - nghĩa là không có gì để nắm giữ, đạt được, có “được” xem như “không được”... 

2. Quán chiếu sự sinh diệt vô thường

a) Dẫn chứng:

- Vị Tỳ-kheo dừng chân tắm ở dòng sông Asivarati, nhìn thấy các bọt nước nổi lên rồi đập vào đá vỡ tan, Ngài liền nhận ra đời người mong manh y như bọt nước.

- Đức Phật khẳng định sự quán chiếu của vị Tỳ-kheo là đúng. Cuộc đời này như bọt nước và ảo ảnh, có sinh và diệt như vậy. Ngài đọc kệ Pháp cú: “Biết thân như bọt nước/ Ngộ thân là như huyễn/ Bẻ tên hoa của ma/ Thoát tầm mắt thần chết.”

b) Bài học:

(1) Biết thân như bọt nước: Cuộc đời của chúng ta được ví như bong bóng nước, thật ngắn ngủi và mong manh. Từ đó, chúng ta nhận ra rằng, mỗi giây phút được sống phải đều thật ý nghĩa, sống tốt đẹp và mang lại lợi ích. Bởi chúng ta không biết mình còn được sống đến bao giờ. Như cổ nhân có câu: “Đời người ngắn chẳng tày gang”. Quả thật, đời người trôi qua rất nhanh. Nhìn lại ngày nào mình còn trẻ, tóc còn xanh, nhưng giờ tóc đã bạc trắng. Rồi đến một ngày nằm trên giường bệnh, chúng ta mới nhận ra cả cuộc đời dường như chỉ như một giấc mộng.

Khi chưa tỏ ngộ đạo lý, chúng ta thường khổ tâm trước cuộc đời vì cho rằng mọi thứ đều là thật có. Do xem mọi thứ là thật nên chúng ta bám chấp vào chúng như: được và mất, vinh và nhục, thành công và thất bại,... Tất cả đều khiến chúng ta đau khổ, đã có biết bao người phải khổ đau vì những điều đó. 

Cuộc đời của chúng ta được ví như bong bóng nước, thật ngắn ngủi và mong manh (ảnh minh họa)

(2) Ngộ thân như huyễn: Tức là giác ngộ thân này giống như huyễn hóa. Nhưng theo cái nhìn sâu xa của Phật Pháp, con người, vạn vật, cỏ cây, hoa lá, trời đất, trăng sao và các tinh tú đều là như huyễn. Nghĩa là tuy nhìn thấy dường như có thật, nhưng khi tìm hiểu đến tận cùng thì không có một cái gì thực sự tồn tại như chúng ta vẫn tưởng. Vì vậy, ngộ thân như huyễn là giác ngộ bản chất không thật có của thân này.

Theo đạo Phật, chúng ta không cần đợi đến khi chết mới nhận ra thân này không có thật, mà ngay trong hiện tại đã phải thấu hiểu điều đó. Nhà Phật gọi là “đương thể tức không”, nghĩa là ngay nơi sự vật đang hiện hữu mà thấy được tính rỗng không của nó. Con người chúng ta bản chất là rỗng không, không có thật.

Dẫn chứng kinh điển: 

- Ngài Từ Đạo Hạnh Thiền sư có bài kệ: “Tác hữu trần sa hữu/Vi không nhất thiết không/Hữu không như thủy nguyệt/Vật trước hữu không không/Tác hữu trần sa hữu”.

  • “Tác hữu trần sa hữu” nghĩa là nếu nhìn bằng mắt phàm, nói thế giới này là có thì dù nhỏ như hạt cát, mảy bụi cũng đều có. 
  •  “Vi không nhất thiết không” nghĩa là nếu nói là không thì tất cả đều là không, đều rỗng không. Núi non, mặt đất, mặt trăng, mặt trời, dù lớn đến đâu cũng đều có bản chất rỗng không. Vì vậy, chúng ta cần nhìn thấy được bản chất rỗng không của vạn sự, vạn vật.
  • “Hữu không như thủy nguyệt” nghĩa là cái có và cái không giống như hình ảnh mặt trăng dưới đáy nước: nhìn thấy rõ ràng nhưng không thể tìm kiếm, nắm bắt được. Thế giới và vạn vật cũng được ví như hình ảnh mặt trăng trong nước ấy.
  • “Vật trước hữu không không” nghĩa là người giác ngộ là người không dính mắc vào cái có, cũng không dính mắc vào cái không. Nếu còn dính mắc vào “có” và “không” thì chưa thể đạt đến chân lý. Vị Tỳ-kheo trong câu chuyện cũng vậy, vì chấp rằng có quả A-la-hán nên Ngài cố gắng tu tập để đạt được quả ấy. Chính sự chấp trước đó đã trở thành chướng ngại, khiến Ngài nỗ lực tu hành mà vẫn chưa chứng đắc.
Con người, vạn vật, cỏ cây, hoa lá, trời đất, trăng sao và các tinh tú đều là như huyễn (ảnh minh họa)

(3) Bẻ tên hoa của ma: “Tên của hoa” chính là những mũi tên của ngũ dục (tiền tài, sắc đẹp, danh vọng, ăn ngon, ngủ kỹ). Ma bắn những mũi tên hoa này, chúng ta thường thích thú, bám chặt lấy, thậm chí sợ rằng chúng không bắn trúng mình. Tuy nhiên, người giác ngộ được thân này như bọt nước, thế giới này như huyễn hóa, không thật có như mình vẫn tưởng, thì có thể bẻ gãy những mũi tên hoa của ma, không còn bị chúng trói buộc, dính mắc.

Chúng ta thường thích thú, bám chặt lấy những “tên hoa” của ma (ảnh minh họa)

(4) Thoát tầm mắt thần chết: Đức Phật dạy rằng, người giác ngộ được sự thật về thân, tâm và thế giới này như bọt nước, như huyễn hóa cũng thoát khỏi tầm mắt của thần chết (thần chết không bắt được). 

Dẫn chứng kinh điển: Thiền sư Kim Bích Phong sau khi giác ngộ đã buông bỏ mọi tham ái, nhưng vẫn còn yêu quý một chiếc bình bát bằng ngọc. Đến lúc thọ mạng sắp hết, vua Diêm La sai quỷ sứ đến bắt Ngài. Biết tuổi thọ của mình sắp hết, Thiền sư ngồi nhập định. Quỷ sứ đứng bên cạnh suốt ba ngày nhưng không thể tìm thấy Ngài, bèn đến hỏi Thổ Địa. Thổ Địa cho biết Thiền sư rất quý chiếc bát ngọc; nếu làm chiếc bát lay động, Ngài sẽ động niệm và xuất định.  

Nghe theo lời chỉ dẫn, quỷ sứ làm lay động chiếc bát. Thiền sư nghe tiếng động liền khởi niệm xuất định để giữ lại bình bát. Quỷ sứ lập tức nhận ra Ngài, báo rằng mình đã bắt được Ngài và yêu cầu Ngài đi gặp vua Diêm La. Lúc ấy, Thiền sư nhận ra chính sự tham ái chiếc bát ngọc đã trở thành chướng ngại của mình. Ngài liền cầm chiếc bát đập vỡ, sau đó nhập định trở lại và để lại bài kệ: “Nhược nhân dục nã Kim Bích Phong/Trừ phi thiết luyện tỏa hư không/Hư không nhược năng tỏa đắc trụ/Tái lai nã ngã Kim Bích Phong.”

Qua bài kệ, Ngài muốn nói rằng: Trước đây ta còn dính mắc chiếc bình bát ngọc này, nhưng giờ đây ta đã đập nó rồi, không còn tha thiết, không còn dính mắc. Chỉ trừ khi người nào khóa được bầu hư không này thì hãy đến bắt ta, còn nếu không thì đừng hòng. Và sau đó, quỷ không thể tìm thấy Ngài.

Qua câu chuyện giúp chúng ta hiểu rằng trên bước đường tu tập, cần dần đoạn trừ mọi chấp trước, chúng ta có thể thoát khỏi tầm mắt của thần chết. Khi còn chấp vào những điều mình cho là thật có, chúng ta sẽ gặp nguy hiểm. 

Người giác ngộ được sự thật về thân, tâm và thế giới này sẽ thoát khỏi tầm mắt của thần chết (ảnh minh họa)

Trên đây là những phân tích của Thầy Thích Trúc Thái Minh về câu chuyện vị Tỳ-kheo chứng quả A-la-hán. Qua đó, chúng ta cần hiểu rằng cuộc đời vốn như ảo ảnh, huyễn hóa, phải học cách buông bỏ tham ái và không quá chấp trước vào những điều được mất, hơn thua. Khi có con mắt trí tuệ nhìn thấu lẽ vô thường, chúng ta sẽ hiểu rằng thành công hay thất bại, vinh hay nhục đều như chùm bọt tan. Nhờ vậy, mỗi người có thể giữ tâm an yên, không để những biến động của cuộc sống khiến mình chìm trong khổ đau, từ đó sống nhẹ nhàng và bình an hơn mỗi ngày.

Bài liên quan