Tăng đoàn thời Đức Phật còn tại thế có rất nhiều vị Tỳ kheo đặc biệt, là những tấm gương sáng trong đời sống thiểu dục tri túc, tinh cần, không phóng dật,... Trong đó có 2 vị Tỳ kheo được nhắc đến trong Tích truyện Pháp Cú, một vị Tỳ kheo chỉ vừa nghe 4 câu kệ đã chứng đắc Thánh quả, vị Tỳ kheo còn lại trọn đời kiên định sống thiểu dục tri túc để được gần kề Niết bàn, không đọa lạc. 

Tìm hiểu về phẩm hạnh và đời sống tu hành đặc biệt của 2 vị Tỳ kheo này sẽ giúp chúng ta sống biết đủ, giữ tâm không phóng dật để khai mở trí tuệ, dứt trừ phiền não, được hạnh phúc, an vui. 

Không phóng dật, không tham dục: 2 vị Tỳ kheo vâng lời Phật dạy đạt được Thánh quả

1. Vị Tỳ kheo sống không phóng dật: Chứng Thánh quả chỉ sau 4 câu kệ 

Một vị Tỳ kheo sau khi nhận đề tài thiền quán từ Đức Phật thì lui vào rừng tu tập. Mặc dù đã cố gắng nhưng ông vẫn không chứng quả A La Hán. Sau đó, ông rời nơi an cư, trở về chỗ Đức Phật xin đổi đề tài thiền quán khác. Trên đường trở về, ông đi ngang qua một khu rừng lớn đang cháy dữ dội, liền trèo lên đỉnh một ngọn núi trọc và ngắm ngọn lửa bừng cháy thiêu đốt mọi vật. Ngay khoảnh khắc ấy, ông mong muốn tất cả những chướng ngại lớn và nhỏ sẽ được ngọn lửa trí tuệ của Thánh đạo đốt cháy hết. 

Ðức Phật ngồi trong hương thất, thấy hết diễn biến tư tưởng của Tỳ kheo nên Ngài liền phóng quang đến trước mặt Tỳ kheo nói kệ:

Vui thích không phóng dật,

Tỳ-kheo sợ phóng dật

Bước tới như lửa bừng,

Thiêu kiết sử lớn nhỏ.

Vừa dứt câu, vị Tỳ kheo thiêu đốt hết mọi trói buộc và chứng A La Hán cùng những thần thông. Sau đó, ông bay lên hư không đến gặp Đức Phật, tán thán và ca ngợi kim thân Ngài.

2. Vị Tỳ kheo sống thiểu dục tri túc: Gần kề đến Niết bàn, không bị đọa lạc

Tissa vốn là chàng trai xuất thân trong gia đình có địa vị và sinh sống tại thành phố không xa thành Xá Vệ. Sau khi giác ngộ Phật Pháp, anh từ bỏ đời sống thế tục, xuất gia trong Tăng đoàn của Đức Phật. Trở thành vị Tỳ kheo, ông nổi tiếng sống thanh đạm, tri túc, trong sạch và kiên quyết. Hàng ngày, ông chỉ thường khất thực trong làng (nơi có thân quyến, họ hàng), mà không đi đến kinh thành Xá Vệ (nơi có nhiều vị đại chí chủ giàu có cúng dường) gần đó để khất thực.

Thấy vậy, các Tỳ kheo cho rằng ông chỉ giao thiệp thân mật với quyến thuộc. Khi Đức Phật biết chuyện, Ngài liền cho gọi Tissa đến và hỏi:

- Tỳ kheo, có thật ông đã sống như vậy không?

Tissa đáp:

- Bạch Thế Tôn, không đúng sự thật khi nói con giao thiệp thân thiết với họ hàng. Con chỉ nhận nơi họ thức ăn vừa đủ. Chỉ vì nhu cầu gìn giữ mạng sống, nên dù ngon dù dở, con thấy rằng không cần phải trở về tinh xá để tìm vật thực nữa. Con không giao thiệp thân mật với quyến thuộc, bạch Thế Tôn!

Đức Phật biết được tâm ý của Tỳ kheo liền khen ngợi:

- Lành thay! Lành thay! Tỳ kheo! Không có gì lạ, là đệ tử của Ta tất nhiên ông phải biết sống thiểu dục. Thiểu dục là ý hướng và thói quen của Ta.

Và sau đó, Đức Phật kể câu chuyện quá khứ. Thuở xưa, có mấy nghìn con vẹt sống ở rừng cây sung xứ Hy Mã Lạp Sơn trên bờ sông Hằng. Khi những trái sung trên cây rụng hết, vẹt chúa bèn ăn những gì tìm được và rất hạnh phúc mãn nguyện khi ở lại nơi ấy. Sự hạnh phúc và mãn nguyện của vẹt khiến cung trời của Ðế Thích (Sakka) rúng động. 

Ðế Thích tìm lý do và quyết định thử thách con vẹt. Ông dùng thần lực giáng xuống cây sung khiến cành lá đổ la liệt, chỉ còn gốc cây với nhiều lỗ hổng và vết nứt. Khi ấy, vẹt không đi đâu khác, nó vẫn đậu trên cây sung không ngại nắng gió.

Ðế Thích thấy vẹt vẫn hạnh phúc và mãn nguyện, bèn biến thành ngỗng chúa 

Thiện Sanh trong hình dáng nữ thần Asura dẫn đường đến rừng cây sung. Ông đậu tại một cái cây gần nơi vẹt trú ngụ và mở đầu câu chuyện bằng bài kệ:

Có những cây lá xanh

 Những cây nặng trĩu trái

Tại sao vẹt lại thích

Ở trên cây bị đốn ngã trơ trọi?

Kể đến đây, Đức Phật nói:

- Lúc ấy Ðế Thích là A Nan Đà, còn vẹt chúa chính là Ta. Vì thế này các Tỳ kheo,

thiểu dục là ý hướng và thói quen của Ta. Do đó không có gì lạ khi đệ tử của Ta là

Nigamavàsì Tissa biết sống hạnh phúc và mãn nguyện không bị sa đọa, không những thế còn gần đến Niết Bàn.

Ðức Phật nói tiếp Pháp Cú sau:

Vui thích không phóng dật,

Tỳ-kheo sợ phóng dật,

Không thể bị thối đọa,

Nhất định gần Niết-bàn.

Bài học trên bước đường tu: Không phóng dật, không tham cầu dục lạc

1. Thấu hiểu nguy hiểm của phóng dật và quyết tâm từ bỏ

Dẫn chứng: 2 vị Tỳ kheo trên đều có điểm chung là sống không phóng dật, luôn tinh tấn tu tập và cuối cùng thành tựu đạo quả. 

Bài học: Phóng dật là bất thiện, nguy hiểm, sẽ phá vỡ tất cả mọi thiện căn và thành tựu trong cuộc đời của mỗi người. Đức Phật cũng dạy rằng: Không phóng dật là đường sống, phóng dật là đường chết. Đối với người tại gia, nếu phóng dật thì gia đình, sự nghiệp,... sẽ mất hết, đổ vỡ, tan nát. Còn đối với người xuất gia, phóng dật sẽ khiến mất giới thân tuệ mạng, dễ dàng phạm giới. 

Nên biết rằng, không phóng dật là phẩm chất quý báu. Dù ở tại gia hay xuất gia, chúng ta đều nên rèn hạnh không phóng dật, biết tu tập tâm phòng hộ, giữ mình, cẩn trọng để không bị tâm phóng dật dẫn dắt khiến phạm phải những điều tội lỗi và sa ngã. 

2. Không tham cầu dục lạc, sống biết đủ sẽ được an lạc, hạnh phúc

Dẫn chứng: Vị Tỳ kheo Tissa: Vì giữ gìn mạng sống, nên dù thức ăn có ngon hay dở, cũng chỉ khất thực trong làng, không tới tinh xá để khất thực thêm nữa. 

Bài học: Tri túc (biết đủ) sẽ giúp chúng ta được an lạc. Sự tri túc không phải tiêu cực, không có nghĩa là mặc kệ, không làm gì. Ngược lại, chúng ta nên biết cố gắng, tận lực, biết dừng và biết đủ. 

Nếu chúng ta tham dục nhiều sẽ bị trói buộc, khổ đau. Vậy nên, con đường đi đến giải thoát chắc chắn là con đường thiểu dục. Thiểu dục chính là ý hướng, thói quen và là hạnh của tất cả chư Phật. 

Trên đây là những chia sẻ của Thầy Thích Trúc Thái Minh về 2 vị Tỳ kheo không phóng dật và bài học về sự tinh cần, sống biết đủ,... Mong rằng, qua bài viết trên, chúng ta sẽ cố gắng rèn luyện tâm tinh tấn, không buông lung, sống thiểu dục tri túc,... để có được hạnh phúc, an lạc, tiến đến chứng đắc Thánh quả.