Tham dục là gì? Nguy hiểm của dục lạc và 5 cách tìm lại sự tự tại trong tâm

Trong cuộc sống tại gia, tham dục chính là “sợi dây xích bằng vàng” trói buộc chúng sinh, gây ra vô vàn tai họa và khổ não cho mỗi chúng ta. Càng chạy theo lòng ham muốn, chúng ta càng rơi vào trạng thái bất an và trở thành “nô lệ” của những tham đắm. 

Vì vậy, nếu chúng ta nhận diện rõ bản chất, sự nguy hiểm của tham dục cũng như con đường thoát khỏi sự “lôi kéo” của dục vọng là điều vô cùng cần thiết. Việc xa lìa tham dục sẽ mang đến những lợi ích vô cùng tốt đẹp như: được thân, khẩu, ý tự tại; có của cải đầy đủ;...

Kính mời quý độc giả cùng đón đọc bài viết dưới đây để hiểu rõ bản chất của tham dục, nhận biết những tai hoạ khi đắm nhiễm dục lạc, từ đó áp dụng các phương pháp thực hành như ít muốn biết đủ, giữ giới,... để dần tiết chế và làm chủ sự ham muốn dục lạc trong đời sống!

Tham dục: Giải mã bản chất và phân loại các dục

1. Tham dục là gì?

- Khái niệm: Tham dục là lòng tham, sự ham muốn của chúng ta về ngũ dục lạc ở trần gian. Trong đó: 

+ Định nghĩa của lòng tham: Lòng tham che mờ trí tuệ, làm tâm trí trở nên đen tối; từ đó dẫn chúng ta vào con đường sai lầm, tù tội và đau khổ.

+ Định nghĩa của dục: Lòng mong cầu, ham muốn, ưa thích của chúng ta. Trong tiếng Hán, chữ “dục” (欲) được gộp từ chữ “cốc” (谷) - nghĩa là “cái hang trống”, và chữ “khiếm” (欠) - nghĩa là “còn thiếu”. Cho nên, sự kết hợp này thể hiện hình ảnh tượng trưng cho một cái hang trống rỗng luôn trong trạng thái thiếu hụt; lúc nào cũng khao khát được lấp đầy, nhưng không bao giờ đầy được.

2. Phân loại các dục của con người trong đời sống

2.1. Các ham muốn cơ bản trong cuộc sống

Trong đời sống hằng ngày, chúng ta thường bị chi phối bởi năm loại ham muốn cơ bản (còn gọi là ngũ dục). Đó là sự khao khát về tiền tài, của cải (tài dục); ham muốn về sắc đẹp, tình dục nam nữ (sắc dục); mong cầu địa vị, quyền lực (danh dục); đắm say ăn uống, mùi vị (thực dục) và sự ưa thích ngủ nghỉ (thuỳ dục).

Bên cạnh đó, con người chúng ta còn có những dục phát sinh từ ngay chính tại thân này và đời sống bên ngoài. Điển hình như tâm lý mong muốn đông con nhiều cháu, gia đình sum vầy hay sự khao khát bản thân luôn trẻ trung, xinh đẹp, sống lâu,...

2.2. Sự đắm nhiễm lục trần

Thực chất, toàn bộ những ham muốn nêu trên được gói trong lục trần:

a) Sắc dục (sắc trần): Ham muốn về tất cả hình sắc và đường nét đẹp đẽ. Và sắc trần được tạm chia ra thành bảy loại:

(1) Thích hình dáng.

(2) Thích màu sắc.

(3) Thích sự long lanh, lung linh của vật thể. 

(4) Thích sự tươi mát.

(5) Thích sự mềm mại.

(6) Thích sự bóng mượt, bóng láng.

(7) Thích sự khỏe khoắn.

b) Thanh dục: Ham mê những âm thanh dễ chịu, như lời khen, sự tâng bốc ngọt ngào…

c) Hương dục: Đắm say các loại mùi hương dễ chịu.

d) Vị dục: Ưa thích các vị ngon, ngọt, béo, bùi…

e) Xúc dục: Ham muốn những xúc chạm êm ái và khoái lạc.

f) Pháp dục: Đam mê các pháp khả ý, khả hỷ, khả ái.

>> Xem thêm: Ngũ dục: 3 cách giảm trừ tham đắm dục lạc để sống đời tự tại, an nhiên

3. Bốn hình thức của dục 

Trong cuộc sống, ham muốn (dục) không hoàn toàn là xấu. Tùy thuộc vào mục đích, dục được chia thành 4 hình thức rõ ràng: 

(1) Chính dục: Là những nhu cầu cần thiết, chính đáng, phù hợp với tiến bộ và luân lý đạo đức. Chẳng hạn như nhu cầu về ăn uống, hít thở, bài tiết, phương tiện đi lại, khám chữa bệnh, học tập, hưởng thụ văn hoá,...

(2) Tà dục: Là những đòi hỏi tham lam, ích kỷ, vượt quá ngưỡng cần thiết, không phù hợp với tiến bộ và trái với luân thường đạo lý. Hiểu đơn giản hơn là những điều nằm ngoài chính dục thì sẽ thành tà dục.

(3) Thiện dục: Là những ham muốn về việc tu tập các thiện pháp, rèn luyện thân tâm tiến bộ, phụng sự chúng sinh, hướng đến giác ngộ giải thoát.

(4) Ác dục: Là những ham muốn vị kỷ, lệch lạc, bệnh hoạn thái quá về ngũ dục, lục trần, khiến chúng ta tạo ra ác nghiệp để phải chịu cảnh đọa lạc.

Nếu chúng ta biết dùng với trí tuệ, thì dục sẽ làm lợi ích cho chúng ta. Ngược lại, nếu không có trí tuệ, thì dục sẽ như ngọn lửa thiêu đốt, làm cho chúng ta đau khổ vô cùng.

3 nguyên nhân khiến hình thành tham dục trong đời sống

1. Sự mê lầm về dục vọng

- Sai lầm về ngũ dục: Con người chúng ta thường cho rằng ngũ dục là chân thật, lâu dài, có thể nắm giữ và đem lại sự hỷ lạc. Nhưng đạo Phật lại dạy ý rằng, ngũ dục không có bản chất chân thật, không dài lâu như chúng ta vẫn mê mờ. Chính sự mê lầm ấy khiến ta khởi những dục vọng sai trái và tạo thêm nghiệp, làm chính mình phải chịu khổ lâu dài.

- Thiếu trí tuệ dẫn đường: Khi không được soi sáng bởi trí tuệ, dục sẽ biến thành những đòi hỏi, ham muốn thỏa mãn và chiếm hữu với ngã chấp. Bản chất của sự ham muốn này là ngọn lửa thiêu đốt, đưa chúng ta đến chỗ đau khổ. Giống như con cá vì tham miếng mồi ngon mà mắc phải lưỡi câu; hay như con thiêu thân vì tham thích ánh sáng nên gieo mình vào ngọn lửa mà không biết đó là nguy hiểm.

2. Sự tham đắm ái dục 

Trong đời sống, khi chúng ta tiếp xúc với các đối tượng bên ngoài thì sinh ra cảm giác ưa thích (còn gọi là “ái”). Và dục (ham muốn) liền sinh khởi ngay chính nơi tâm ái ấy - tức dục sinh ra từ ái.

Tiếp sau đó, từ dục lại tiếp tục nảy sinh nhu cầu nắm giữ, sở hữu (hữu), từ hữu là nhân duyên để tái sinh, chịu nỗi khổ đau của già, chết. Chuỗi mắt xích ấy cứ tiếp nối mãi. Như vậy có thể nói, dục là một đầu mối chính dẫn chúng ta trôi lăn trong luân hồi sinh tử.

3. Thói quen thỏa mãn dục lạc không dừng nghỉ

- Sự thật về “vị ngọt” của ngũ dục: Trong kinh Phật dạy, năm dục (hay ngũ dục) có đem lại hỷ lạc và niềm vui; nhưng đó chỉ là cái vui tạm thời, ngắn ngủi, không bền vững. Nếu ta khởi tâm đắm nhiễm, dính mắc vào nó thì sẽ bị trói buộc và dần đi đến chỗ khổ đau.

- Tâm không biết dừng: Đức Phật thấu rất rõ rằng, càng thoả mãn ngũ dục này thì chúng ta càng khổ. Ngài cũng ví việc được thỏa mãn về dục như người khát uống nước muối - càng uống càng khát. Cho nên, nếu chúng ta mãi tranh nhau tìm cầu dục lạc, tài lợi, thanh sắc... thì không bao giờ thoát được khổ luân hồi.

- Dẫn chứng từ kinh: Trong kinh Trung A-hàm có kể về đức vua Đảnh Sanh - một vị Chuyển Luân Thánh Vương có đầy đủ phước báu, thống trị cả bốn châu thiên hạ và được lên cõi trời. Tuy nhiên, vì lòng tham không đáy, bậc quân vương này lại muốn tranh giành ngôi vị với vua trời Đế Thích, dẫn đến việc hết phước, bị rơi xuống và chết trong sự ân hận vì không biết dừng lòng tham.

3 tai hoạ khôn lường do lòng tham dục

- Lời Phật dạy: Trong kinh có ghi là 3 hậu quả xuất phát từ việc đắm say ngũ dục:

(1) Tăng thêm sự đấu tranh: Vì chúng ta tham đắm năm dục nên mới có sự giành giật, lừa đảo và tổn hại lẫn nhau. 

(2) Làm chúng ta khổ não: Như trong kinh Bát Đại Nhân Giác có ghi rằng: “Tham muốn nhiều là khổ, bao sinh tử nhọc nhằn, đều từ tham dục khởi, nếu ít muốn biết đủ, thân tâm được tự tại”. 

(3) Gây ra muôn vàn tai họa: Ngũ dục này gây ra nhiều tai họa. Ví dụ như con chim, con cá chết cũng vì tham miếng mồi thơm ngon nên sa bẫy, mắc câu.

- Dẫn chứng từ kinh Phật: Trong kinh Tiếng Kêu Gọi Lìa Bỏ Năm Dục Trên Hư Không có đoạn ghi lại sự nguy hại của tham dục như sau:

“Tai họa ngũ dục như dao bén,

Cũng như bình đẹp chứa độc dược,

Cần nên xa tránh như phân uế,

Tham lam luyến ái mất chánh tâm,

Nguyên nhân tiếp tục sinh các cõi,

Ái dục tăng trưởng chưa từng dứt”.

Phước báu xa lìa tham dục

Trong kinh Thập Thiện, Đức Phật đã dạy về năm pháp tự tại mà người xa lìa tham dục sẽ đạt được. Năm pháp đó là: 

1. Ba nghiệp được tự tại, các căn đầy đủ

Phước báu thứ nhất phát sinh đến người xa lìa tham dục là ba nghiệp nơi thân, khẩu, ý được tự tại. Tức là:

- Thân tự tại: Sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) đầy đủ và mạnh khoẻ.

- Khẩu tự tại: Không bị ngọng, câm,... khi nói chuyện, giao tiếp với mọi người.

- Ý tự tại: Ý nghĩ được sáng suốt, lành mạnh.

2. Được của cải tự tại, những kẻ oán tặc không thể xâm đoạt

Điều tự tại thứ hai dành người có lòng xa lìa tham dục là được của cải tự tại, mong cầu điều gì thì sẽ đạt được điều đó và không thể bị chiếm đoạt bởi những kẻ oán tặc xấu ác. Trong kinh Tăng Chi Bộ, Đức Phật dạy, những kẻ oán tặc đó là lửa, nước, vua chúa (nhà nước), ăn trộm, kẻ thừa tự, thù địch. Tức, nếu chúng ta tham muốn tài sản một cách phi pháp thì những kẻ đó sẽ đến và lấy lại phần của cải này. Ngược lại, người trừ bỏ được lòng tham thì sẽ giữ được tài sản bền vững, không bị bất kỳ ai đoạt mất.

3. Phước đức tự tại, tùy theo ý muốn của mình, mọi của cải đều có đầy đủ

Người không tham, thường biết hỷ xả, bố thí sẽ có được phước báu tài sản. Cho nên, chúng ta phải biết trừ bỏ sự tham đắm ngũ dục ích kỷ mà hướng tới “tham” học hỏi, rèn luyện và tu dưỡng bản thân.

4. Ngôi vua tự tại, những vật quý lạ đều được phụng hiến

Điều tự tại thứ tư được Đức Phật dạy trong kinh Thập Thiện là: “Vương vị tự tại, trân kỳ diệu vật, giai phụng hiến cố”. Dịch nghĩa là “Được ngôi vua tự tại, những vật quý lạ đều được phụng hiến”.

Như trong lịch sử Phật giáo có kể về vị vua trời Đế Thích. Trong tiền kiếp, ngài từng là ông hoàng Magha sống ở làng Macala, thuộc vương quốc Ma Kiệt Đà. Nhờ thường làm nhiều công đức thiện, trong đó có việc làm gia chủ với tâm không tham lam keo kiệt, tay rộng mở buông xả những gì thuộc về mình, hoan hỷ rộng lượng, ân cần với người cầu xin, hoan hỷ trong sự bố thí, nên khi bỏ báo thân ở cõi người, ngài được sinh về làm vua cõi trời.

5. Của cải có được hơn cả trăm lần mong ước 

Nhờ dứt bỏ tham lam, ích kỷ, bỏn xẻn và ganh ghét, mà chúng ta sẽ được phước báu vượt xa mong đợi, đó là nhận lại tài sản, vật chất gấp cả trăm lần so với điều mong cầu.

Bên cạnh năm pháp tự tại trên, Đức Phật còn dạy ý rằng, nếu người nào biết hồi hướng phước báu từ việc trừ bỏ tham dục đến quả vị Vô thượng Bồ đề, thì sau khi thành Phật sẽ được ngôi vị đặc biệt tôn quý trong ba cõi, mọi người đều cung kính cúng dường.

5 phương pháp chuyển hóa tham dục theo lời Phật dạy

1. Thực hành thiểu dục tri túc

- Khái niệm: Thiểu dục tri túc là ít muốn, biết đủ.

- Lợi ích: Nhờ không tìm cầu, đòi hỏi thêm ngoài những điều mình đang có nên thân tâm chúng ta sẽ được an ổn, tự tại và không bị lo buồn hay khổ sở chi phối.

- Dẫn chứng: Như trong kinh Di Giáo, Đức Phật có dạy: “Tri túc chi nhân tuy ngọa địa thượng, du vi an lạc. Bất tri túc giả, tuy xử thiên đường, diệc bất xứng ý!”, được dịch nghĩa là: “Người biết tri túc, tuy nằm trên đất mà vẫn thấy an lạc; người không tri túc, dù ở thiên đường cũng không vừa ý”.

2. Thực hành và giữ gìn giới luật

- Mục đích thực tập giới luật: Đức Phật đưa ra năm giới để chúng ta ứng dụng vào trong cuộc sống, để tiết chế dục vọng của bản thân. Năm giới trong nhà Phật bao gồm: 

(1) Không sát sinh.

(2) Không trộm cắp.

(3) Không tà dâm.

(4) Không nói dối.

(5) Không say sưa, nghiện ngập.

- Lợi ích: Thành tựu năm giới chính là nền tảng để hoàn thiện nhân cách của một con người. Như Ngài Đại Sư Thái Hư từng nói ý rằng, nhân cách mà thành tựu thì Phật cũng thành tựu. Bởi lẽ, điều trước hết để đạt tới quả vị Phật là phải đầy đủ, viên mãn về mặt đạo đức và nhân cách.

>> Xem thêm: 5 giới của người Phật tử tại gia và cách giữ giới mang hạnh phúc, an vui cho người thọ trì

3. Thực hành thiền tứ niệm xứ

- Khái niệm: Tứ niệm xứ là pháp môn căn bản đưa con người ta đến giác ngộ, giải thoát.

- Lợi ích: Thiền tứ niệm xứ giúp diệt trừ phiền não và đem đến hạnh phúc, an lạc ngay trong hiện tại. Người thường tu pháp môn này sẽ luôn có động lực trong cuộc sống và không bao giờ bị phiền não nhấn chìm.

4. Phòng hộ sáu căn

Quả thật, sáu căn này (bao gồm mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) là nút trói chúng ta trong luân hồi sinh tử. Khi sáu căn không dính mắc với trần cảnh, không bị sáu trần chi phối thì ta sẽ được tự tại, giải thoát (theo kinh Lăng Nghiêm). Cho nên, đối với sáu căn, chúng ta phải luôn luôn cảnh giác, đề phòng.

Như trong kinh Pháp Cú Thí Dụ có ghi lại câu chuyện về thời Đức Phật tại thế có vị đạo nhân tu dưới một cội cây bên bờ sông suốt 12 năm nhưng tham tưởng vẫn chưa dứt được. Tâm ý của ông luôn vọng tưởng nhớ nghĩ về dục lạc. Đức Phật quán biết vị đạo nhân này có thể được độ, nên Ngài liền hóa thành Sa-môn và đến thuyết giảng cho vị ấy một đoạn kệ rằng:

“Sáu căn biết thu nhiếp

Ý giữ tự thành trì

Trí tuệ dẹp ma chướng

Khi thắng hết hiểm nguy”.

Sau khi nghe kệ xong, vị này liền dứt sạch tâm tham, làm lặng trong vọng tưởng và chứng đắc quả A-la-hán.

5. Chuyển hóa ác dục

Phật Pháp không yêu cầu chúng ta diệt hết các dục, mà chỉ hướng tới trừ những tà dục, ác dục, bất thiện pháp dục. Trong khi đó, những dục tu dưỡng, rèn luyện, dục cứu độ chúng sinh thì không cần diệt. Điều này được gọi là “dục diệt dục”. Khi đó, năng lượng dục này sẽ chuyển hóa thành lòng từ bi, tình yêu thương với muôn loài chúng sinh.

Trên đây là những chia sẻ, phân tích của Thầy Thích Trúc Thái Minh về tham dục. Hy vọng rằng, qua bài viết trên, chúng ta hiểu rằng, tham dục chính là “giọt mật ở trên lưỡi dao” sắc bén, tuy có vị ngọt nhưng lại ẩn chứa nguy hiểm rất đáng sợ. Nếu không nhận diện và buông bỏ tham dục thì sẽ dẫn đến vô vàn tai hoạ, khiến chúng sinh nhọc nhằn trong vòng luân hồi sinh tử.

Do đó, việc ứng dụng các phương pháp chuyển hoá như thiểu dục tri túc, tu thiền tứ niệm xứ, trì giới hay phòng hộ sáu căn là con đường thiết thực giúp chúng ta thoát khỏi sự trói buộc từ “sợi dây xích bằng vàng” của dục lạc. Nhờ đó, chúng ta sẽ không còn bị các dục sai sự và được thanh thản, an lành trong cuộc sống.