Trong giáo lý của Đức Phật, chánh ngữ (hay chính ngữ) là việc sử dụng những lời nói chân chính, tốt đẹp nhằm mang lại lợi ích cho mọi người, đồng thời là một chi phần cốt lõi của Bát chánh đạo. 

Thế nhưng, giữa guồng quay hối hả của cuộc sống, chúng ta lại rất dễ vô tình đánh mất chánh ngữ. Trong những phút nóng giận bốc đồng hay những mâu thuẫn đời thường, chúng ta thường dễ dàng buông ra những lời hung ác, cay nghiệt hay những câu gièm pha, đâm thọc chia rẽ. Những ngôn từ ấy không chỉ đánh mất niềm tin mà còn gieo rắc muôn vàn tổn thương, đau khổ cho người khác và cho chính mình. 

Chính vì vậy, việc quay về thực hành chánh ngữ là điều vô cùng quan trọng. Khi biết dùng ái ngữ để gieo mầm thiện lành, chúng ta không chỉ xây dựng được những mối quan hệ bền chặt, được mọi người yêu quý, tôn trọng mà còn góp phần kiến tạo nên một xã hội hòa hợp và bình an.

Kính mời quý vị cùng đón đọc bài viết dưới đây để biết cách ứng dụng ái ngữ vào đời sống, từ đó đem lại lợi ích và hạnh phúc cho bản thân cùng những người xung quanh!

Chánh ngữ là gì?

Chánh ngữ (hay được gọi là chính ngữ) là những lời nói chân chính, tốt đẹp và đem lại lợi ích cho mọi người. Chánh ngữ thuộc một trong tám chi phần quan trọng của Bát chánh đạo (gồm chính kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính nghiệp, chính mạng, chính tinh tấn, chính niệm và chính định), dẫn dắt con người đến sự giác ngộ và đắc thành đạo quả.

-  “Chính’’ là những điều tốt đẹp, ngay thẳng, thiện lành và đạo đức; ngược lại với “tà” (là những điều xấu xa, ác độc, vô đạo đức).

- “Ngữ” (thuộc ngôn ngữ) là cách chúng ta thể hiện những suy tư nội tâm được thể hiện ra ngoài thông qua lời nói, chữ viết hoặc ngôn ngữ cơ thể (cử chỉ, hành vi). Đây là cầu nối để giao tiếp, truyền thông giữa mình với mọi người và thế giới xung quanh.

2 lợi ích của việc thực hành chánh ngữ

1. Nuôi dưỡng niềm tin và sự hòa hợp 

Lời nói chân thật giúp xây dựng niềm tin giữa vợ chồng, cha mẹ - con cái và bạn bè, giúp gia đình trở nên hạnh phúc và xã hội bình an.

2. Được yêu mến và dễ thành công

Người khéo léo dùng lời ái ngữ đi đến đâu sẽ được mọi người quý trọng, công việc và sự nghiệp dễ dàng thành công.

4 loại chánh ngữ khiến lời nói có "uy lực" thu phục nhân tâm

Chính ngữ được thể hiện qua 4 phương diện, đó là:

1. Nói đúng sự thật (không nói dối)

Là sự chân thật, ngay thẳng, có sao nói vậy (đúng bảo đúng, sai bảo sai, có bảo có, không có bảo không có,...). 

- Hậu quả của việc nói dối: Nói dối khiến chúng ta mất lòng tin với nhau, xã hội sẽ trở nên bất an, điên đảo. Ví dụ: trong gia đình vợ chồng dối nhau sẽ gây bất hoà; bạn bè dối nhau sẽ khiến tình bạn tan vỡ;...

- Câu chuyện và dẫn chứng kinh điển:

+ Câu chuyện "cậu bé chăn cừu": Cậu bé chăn cừu nhiều lần hô hoán nói dối dân làng là "chó sói đến" để trêu đùa; hậu quả là khi đàn sói đến thật, không ai tin và giúp đỡ cậu bé nữa, khiến đàn cừu bị sói ăn thịt.

+ Sự kiện Cinca vu khống Đức Phật: Trong kinh điển Phật giáo có ghi chép rằng, cô gái Cinca lấy khúc gỗ độn vào bụng, giả mang thai nhằm vu khống Đức Phật trước đám đông. Thấy vậy, Ngọc Hoàng Đế thích đã lập tức sai 4 vị thiên tướng biến thành 4 con chuột chui vào váy của cô và cắn đứt sợi dây buộc khúc gỗ. Sau đó, khúc gỗ rơi xuống cắt đứt bàn chân của Cinca. Sự thật bại lộ, cô gái hoảng sợ và xấu hổ nên đã chạy đi nhưng do quả báo vu khống Đức Phật nên mặt đất bỗng bị nứt ra và Cinca bị nuốt vào lòng đất.

- Lưu ý: Có những sự thật nói ra không đem đến lợi ích cho mọi người thì chúng ta không nên nói ra. Nếu một lời nói dối xuất phát từ lòng từ bi, nhằm mục đích mang lại sự an tâm, tốt lành và lợi ích thực sự cho người khác (ví dụ: bác sĩ nói giảm nhẹ bệnh tình để bệnh nhân ung thư giai đoạn cuối được sống vui vẻ), thì điều đó vẫn được phép. Ngược lại, chúng ta tuyệt đối không được nói dối vì lòng ích kỷ, hại người.

2. Không nói lời chia rẽ (nói hai lưỡi)

Là không được nói lời chia rẽ, gây mâu thuẫn, mất đoàn kết, mất tình bạn. Chúng ta phải nói những lời giúp mọi người đoàn kết, hòa hợp với nhau.

- Ví dụ về tà ngữ:

+ Thấy vợ chồng người khác đang êm ấm, liền nói những lời sai sự thật như người vợ/chồng có người thứ ba; khiến họ nghi ngờ, cãi vã dẫn đến tan vỡ. 

+ Thấy bạn bè đang chơi thân liền tới nói xấu để kích động hai bên ghét nhau.

+ Kế ly gián của vua A Xà Thế: Để đánh úp bộ tộc Licchavi vốn rất đoàn kết, vua sai người lén thì thầm vào tai tướng của bộ tộc này câu nói vô thưởng vô phạt “có lúa trên ruộng đồng”. Dù là sự thật nhưng hành vi thì thầm mờ ám khiến thủ lĩnh bộ tộc nghi ngờ có kẻ làm nội gián, từ đó nảy sinh mâu thuẫn, mất đoàn kết nội bộ và điều đó giúp vua A Xà Thế có cơ hội đánh tan bộ tộc.

- Lưu ý: Nếu bạn dùng lời chia rẽ tình cảm đang tốt đẹp của người khác, đó là tà ngữ. Nhưng nếu bạn dùng lời nói để tách một người bạn ra khỏi một kẻ xấu (nghiện hút, lừa đảo, trộm cắp) nhằm bảo vệ và muốn bạn được tốt lên, không bị hư hỏng; thì điều này chúng ta không mắc vào tội chia rẽ mà vì lòng tốt, đem lại lợi ích cho người khác.

3. Không nói lời ác độc, cay nghiệt

Là không nói lời ác độc, cay nghiệt, những lời nguyền rủa gây đau khổ, tổn thương cho người. Chúng ta nên nói những lời hoà nhã, ái kính, tôn trọng và yêu thương với người.

Xem thêm: 03 câu chuyện nhân quả báo ứng khẩu nghiệp - nhất định phải đọc

4. Không nói lời thêu dệt, phù phiếm

Là không nói lời thêu dệt, đơm đặt, phù phiếm, những chuyện vô bổ; mà phải nói những lời mang lại lợi ích cho người.

- Ví dụ về tà ngữ: Bàn tán chuyện làng trên xóm dưới, hoặc dành thời gian để bình luận thêu dệt về người khác làm lãng phí thời gian học tập, làm việc.

5 nguyên nhân dẫn đến đánh mất chánh ngữ khiến chúng sinh khổ đau

1. Sân hận và thiếu kiểm soát cơn nóng giận

Trong cuộc sống, khi phải đối diện với những cuộc tranh luận gay gắt, cơn nóng giận bốc lên dễ khiến con người mất đi lý trí và "nói bừa, nói đại, nói dại". Khi không làm chủ được cơn giận, con người có xu hướng bộc phát ác ngữ bất chấp đúng sai hoặc trút sự bực tức đó lên những người xung quanh.

2. Tâm tính kiêu mạn, tự phụ và chấp ngã

- Sự kiêu mạn: Những người tài giỏi thường rất dễ nảy sinh tâm lý tự kiêu, từ đó sinh ra thái độ xem thường, chê bai hoặc chửi mắng người khác. 

- Chấp ngã: Việc tính khí thất thường, thích trêu ghẹo, gây chia rẽ hay làm tổn thương người khác thường bắt nguồn từ sự chấp ngã, luôn cho mình là trung tâm hoặc cậy quyền ỷ thế (ví dụ: ỷ mình là anh/chị lớn để bắt nạt các em)

3. Thiếu năng lực tu tập nội tâm

Để giữ được lời ăn tiếng nói chuẩn mực trong hoàn cảnh khó khăn hay những cuộc "đấu khẩu", đòi hỏi con người phải có sự tu tập thật sự thì mới giữ được chánh ngữ.

4. Thiếu hiểu biết, hùa theo đám đông (đặc biệt trên không gian mạng)

Trong thời đại công nghệ, nhiều người trên mạng xã hội, thường hùa theo đám đông để chửi bới, nhục mạ người khác dù chưa tường tận sự thật. Thậm chí, việc bấm thả tim hoặc nút "like" (thích) vào một bài viết vu khống, nói xấu người khác - cũng được cho là đồng tình với việc nói xấu và mắc phải quả báo của không chánh ngữ. Cho nên, việc dùng mạng xã hội phải thật cẩn thận và là người dùng có trí tuệ.

5. Khởi tâm ích kỷ, vụ lợi

Nếu dùng lời lẽ ngon ngọt ở "đầu môi chót lưỡi" nhằm mục đích vụ lợi, ích kỷ hại nhân thì đó không phải là chính ngữ. Bởi vậy, bản thân phải nói những lời với tâm bao dung, hỷ xả, yêu thương và mong mỏi đem lại sự tốt đẹp, lợi ích cho người khác. Đó mới chính là chánh ngữ.

4 cách ứng dụng chánh ngữ trong đời sống để được lợi ích nhất

1. Làm chủ cảm xúc khi nóng giận và tranh luận

Để giữ chánh ngữ, chúng ta cần:

- Thực hành “nhẫn”: Hãy tự nhắc nhở bản thân lời dạy "nói là dại, nín là khôn". Câu nói có thể giúp chúng ta trấn tĩnh lại và bớt cơn nóng giận.

- Xoa dịu cơ thể: Chúng ta có thể bặm môi, nắm chặt tay, ngoảnh mặt đi chỗ khác hoặc đi bộ. Ngoài ra, chúng ta cần phải định tâm, bình tĩnh, hít thở sâu, thở chậm, tĩnh tâm bằng hơi thở để cơn giận lắng xuống.

- Thực tập thiền quán (quán chiếu):

+ Quán âm thanh: Khi nghe lời chát chúa, gay gắt, hãy xem đó chỉ là những dao động âm thanh đơn thuần, không bám chấp vào ý nghĩa của từ ngữ để tâm không bị bức xúc.

+ Quán nhân duyên: Nhận thức rằng người đang chửi mắng mình và những âm thanh kia đều do nhân duyên giả hợp, không có thật. Thấu hiểu điều này giúp tâm bực tức tan biến và tránh nói lại những lời vô ích.

2. Cẩn trọng và sử dụng ái ngữ trong giao tiếp hàng ngày

- Kiểm soát lời phát ngôn: Luôn tuân thủ nguyên tắc "Ăn có nhai, nói có nghĩ" và "uốn lưỡi 7 lần trước khi nói"; thấy được tầm quan trọng của ngôn ngữ để nói những lời tốt đẹp.

- Dùng ngôn từ hòa nhã, tôn trọng:

+ Thay vì ra lệnh: "Mày đưa đây cho tao", hãy nói: "Bạn ơi, bạn cho mình mượn cái này nhé?"...

+ Không nói cộc lốc, trống không với cha mẹ và người lớn.

3. Giải quyết thị phi và xử lý lời nói chia rẽ

- Cách sám hối khi lỡ nói xấu: Nếu lỡ nói xấu ai đó, cách sám hối tốt nhất là dứt khoát, quyết tâm chừa bỏ tật nói xấu. Chúng ta cũng có thể tụng kinh sám hối hoặc đến bạch chư Tăng xin sám hối lỗi lầm của mình.

- Cách bảo vệ bản thân khi bị vu khống: Nếu bị người khác nói xấu sai sự thật, bạn hoàn toàn có quyền lên tiếng tuyên bố: Tôi không làm điều đó, tôi không có sự việc đó… Tức chúng ta có quyền đính chính sự thật để bảo vệ bản thân mà không cần phải đôi co, cãi nhau với họ.

4. Phát nguyện và nuôi dưỡng tâm thiện lành mỗi ngày

Hàng ngày, chúng ta cần tự nhắc nhở bản thân nghĩ trước khi nói bằng cách chắp tay bạch Phật và phát nguyện: "Con xin nguyện nói những lời tốt đẹp, không xúc phạm, không gây chia rẽ mất đoàn kết, không làm tổn thương đau khổ cho bất cứ ai (cha mẹ, anh chị em, đồng nghiệp,...).” Và trong nhà Phật gọi đó là chánh niệm để bản thân không nói lời tổn thương.

Trên đây là những lời phân tích của Thầy Thích Trúc Thái Minh về chánh ngữ. Việc tu tập chánh ngữ là quá trình tu dưỡng nội tâm, gọt giũa bản ngã và kiểm soát cơn giận để mang lại sự tự tại cho chính mình. Khi chúng ta biết buông bỏ tâm kiêu mạn, đoạn trừ lời nói dối, ác độc hay chia rẽ, cuộc sống sẽ trở nên nhẹ nhàng, các mối quan hệ cũng thêm phần gắn kết bền chặt. Chúc quý độc giả sẽ luôn giữ vững chánh niệm, phát nguyện nói lời yêu thương mỗi ngày để gặt hái được vô lượng an vui và phước báu!