Ngài Hiền Nhân (được nhắc đến trong bộ kinh cùng tên) là tiền thân của Đức Phật - khi ấy là con trai thứ ba trong gia đình vị phạm chí Cù Đàm tại đất nước Bồ Lân Nại thuở xưa. Từ khi sinh ra, Ngài được nhận xét là có tướng mạo Thánh nhân và cũng được tiên đoán sẽ trở thành bậc Quốc sư. Không chỉ vậy, cuộc đời Ngài còn là những bài học về nghệ thuật đối nhân xử thế: từ việc không tranh chấp gia tài, chủ động rời nhà tầm đạo để tránh cho hai người anh tạo thêm ác nghiệp; đến sự nhạy bén trước những âm mưu hãm hại nơi triều chính,... Cuộc đời Ngài Hiền Nhân sẽ mang đến những bài học quý báu về cách ứng xử khôn khéo, nhạy bén và rèn luyện oai nghi đoan chính.

Bài viết dưới đây sẽ giúp quý độc giả hiểu thêm về cuộc đời và những phẩm chất đáng quý của Ngài; từ đó biết ứng dụng để bản thân trở thành người hiền tài, mang lại giá trị thiết thực cho cuộc sống hiện tại. Kính mời quý vị cùng đón đọc!

Chân dung và xuất thân đặc biệt của Hiền Nhân

1. Thân thế và tướng mạo phi phàm

- Xuất thân: Hiền Nhân là con trai út của phạm chí Cù Đàm - người thông minh và tài trí bậc nhất đất nước Bồ Lân Nại thời bấy giờ.

- Ngoại hình đặc biệt: Ngay từ nhỏ, Ngài đã sở hữu thân hình đoan chính, đẹp đẽ không ai bằng.

- Lời tiên đoán: Người cha (phạm chí Cù Đàm) đã lập một đại hội, mời các đạo sĩ và thân thích đến dự rồi ẵm đứa con út ra cho mọi người cùng xem. Trong số những người ở đó, có một vị đạo nhân khi nhìn thấy đứa bé đã đưa ra nhận định rằng: “Đứa bé này rất mến đạo, có tướng Thánh nhơn, sau nầy sẽ làm đến chức Quốc sư”. Bởi lời tiên đoán đặc biệt này nên Ngài được đặt tên là Hiền Nhân.

2. Trí tuệ xuất chúng và đức hạnh cao quý

- Tinh thần hiếu học và tài năng xuất chúng: Quả đúng như lời vị tướng sư, ngay từ nhỏ, Hiền Nhân đã rất chăm chỉ học hành. Lớn lên, Ngài lại có tài nghệ hơn người khi sở hữu những khả năng đặc biệt sau:

(1) Lão thông kinh sử và biết được 96 món đạo thuật (tức những phù chú, phép thuật,...).

(2) Rõ biết các việc tai nạn, phúc họa của người khác.

(3) Am hiểu y thuật, biết bào chế thuốc men để cứu người.

(4) Hàng phục tất cả các loài trùng độc như rết, bọ cạp,...

- Nét đạo đức tốt đẹp: Hiền Nhân rất nhân hậu, độ lượng và hết lòng thương người. Nhờ vậy, Ngài đã có thể làm thầy của mọi người ngay từ lúc còn trẻ.

- Dứt sạch dục vọng: Đặc biệt, trong tâm tính, Ngài cũng đã trừ bỏ được dục tâm, tức Ngài không bị dục tâm chi phối hay khuấy đảo.

Biến cố gia đình và lối ứng xử trí tuệ của Hiền Nhân

- Sự đố kỵ của hai người anh: Sau khi người cha phạm chí qua đời, hai người anh lớn nảy sinh tâm ganh ghét và tìm đến mẹ để xin chia gia tài. Họ viện lý do rằng, thuở bé, Hiền Nhân ham học nên đã tiêu tốn nhiều tiền học phí; do vậy bây giờ phần tài sản chia cho Ngài phải ít hơn. Người mẹ vì quá thương Hiền Nhân nên đã hết lời khuyên nhủ hai người con lớn, nhưng họ nhất quyết không nghe.

- Sự thấu hiểu lòng người: Nhận thấy ý định của hai anh đã quyết chắc, Hiền Nhân hiểu rằng, nếu Ngài tiếp tục ở lại ngôi nhà này thì sẽ trở thành “cái gai trong mắt” của hai người anh, khiến họ luôn sống trong tham lam, sân si và đau khổ.

- Quyết định ra đi tầm sư học đạo: Thay vì tranh chấp, Hiền Nhân chủ động xin mẹ rời bỏ gia đình để lên đường học đạo. Hành động này của Ngài nhằm ngăn các anh tiếp tục tạo thêm ác nghiệp để rồi phải chịu quả khổ về sau.

Sự giác ngộ và hành trình độ sinh của Hiền Nhân

1. Những điều chứng ngộ thâm sâu

Trong kinh Hiền Nhân có ghi, sau khi rời nhà, Ngài đã đi ròng rã, tìm đến bậc minh sư, xin làm sa môn rồi vào núi tu hành. Chẳng bao lâu, Ngài đã tự mình tỏ ngộ được 8 điều sau:

(1) Thương xót chúng sinh như mẹ thương con.

(2) Khởi tâm ý muốn độ thoát cho thế gian khốn khổ.

(3) Dứt trừ được tâm niệm ngu si, mê lầm, chấp trước.

(4) Gặp vui không mừng mà gặp khổ cũng không lo ngại (tức luôn giữ được tâm bình thản trước tất cả sóng gió của cuộc đời).

(5) Hiểu được ý đạo, tâm thường vui vẻ.

(6) Giữ gìn không phạm một tội lỗi nào.

(7) Dứt trừ được dục tâm.

(8) Dứt trừ được sự giận dữ.

Không chỉ vậy, Hiền Nhân cũng tu tập và dứt trừ được sự tham đắm năm món dục lạc nơi ngũ căn (hay còn gọi là thân căn). Đó là:

(1) Mắt không tham đắm hình sắc trần gian.

(2) Tai không say đắm âm thanh vi diệu.

(3) Mũi không nhiễm mùi hương ngất ngây.

(4) Lưỡi không ưa thích vị ngon.

(5) Thân không ưa lụa là và những cảm giác êm dịu.

2. Giáo hóa chúng sinh, làm lợi ích thế gian

- Phương tiện giáo hóa: Như trong kinh có ghi: “Hiền Nhân hay dùng trí tuệ phương tiện tùy thuận giáo hóa thiên hạ, khuyên người làm mười điều lành, thuận thảo, hiếu kính cha mẹ, vâng thờ Sư trưởng. Những ai lòng hay nghi hoặc, Hiền Nhân đều giáo hóa cho tin tưởng đạo đức. Người dạy cho họ rõ rằng: Có sinh ắt có tử, làm lành gặp lành, làm dữ mắc họa, tu đạo đắc đạo là lẽ dĩ nhiên. Thấy người nào bị nguy ách, Hiền Nhân độ cho thoát khỏi. Ai bị bệnh tật thì được giúp thuốc thang. Ai nghe lời Hiền Nhân dạy, chết sinh lên cõi trời”.

- Sự bảo hộ nhiệm màu: Phước báu của Ngài có khả năng che chở và mang lại an lành cho thế gian. Trong văn kinh cũng viết ý rằng, ở bất kỳ đâu có nước lụt, cháy nhà, nắng hạn hay nguy hiểm, nếu có sự xuất hiện của Hiền Nhân thì nơi đó liền được bình an.

Oai nghi chuẩn mực và cách đối nhân xử thế của Hiền Nhân

1. Phong thái oai nghi nhiếp phục lòng người

- Bậc quân vương kính nể: Dù tuổi đời còn trẻ, nhưng với oai nghi đĩnh đạc, phong vị đoan chính, ung dung khi ôm bình bát vào thành, Hiền Nhân đã khiến đức vua Lâm Đạt - bậc quân vương thời bấy giờ - cũng phải sinh tâm kính mến, nể trọng. 

- Lời thỉnh cầu từ nhà vua: Khi ấy, đức vua đã chủ động hạ mình, bước từ trên thành đi xuống chạy ra thưa hỏi và mời Hiền Nhân lưu trú tại tịnh xá ở ngoài thành. Khi Ngài đồng ý, vua Lâm Đạt sung sướng thỉnh thêm việc Ngài mỗi buổi sớm vào hoàng cung thọ thực và cũng được Ngài nhận lời.

- Sự cúng dường thành kính của hoàng gia: Sáng hôm sau, khi Ngài vào cung, đức vua và hoàng hậu ra nghênh tiếp, dâng cúng giường gấm, chiếu bông, khảm nỉ; ngay cả chú chó Tân Kỳ của nhà vua cũng mừng rỡ chạy đến liếm chân Ngài. Còn đích thân nhà vua đã hết mực thành kính dâng đồ ăn, thức uống tới Hiền Nhân.

- Hiền Nhân nhận lời giúp vua trị nước: Sau khi thọ thực xong, đức vua mời Ngài trở về tịnh xá. Nhân đó, Ngài đã giảng cho vua về phép tắc trị nước an dân, rồi đồng ý nhận lời thỉnh cầu của vua để cùng bốn vị đại thần chung lo việc nước.

2. Sự nhạy bén chốn quan trường

- Thành tựu mang lại cho lại đất nước: Từ khi tham gia giúp việc nước, Hiền Nhân làm được rất nhiều việc lợi ích như:

(1) Nhờ Hiền Nhân giáo hóa, nhân dân trong nước đều trở nên hiền lương.

(2) Nước nhà yên ổn, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.

(3) Các quan đều thừa hành pháp luật, không dám nhiễu hại nhân dân như trước.

- Âm mưu bất chính của bốn gian thần: Bốn quan cận thần vốn là những người ngu tối, khiếp nhược, chỉ biết tham ô, bóc lột của dân chúng. Việc Hiền Nhân làm nghiêm minh khiến họ không thể tự do tung hoành, nên họ sinh lòng ganh ghét và lập mưu hại Ngài. Nhân lúc đức vua ngự giá ra ngoài, bốn vị đã gom góp của cải, sắm sửa lễ vật dâng lên hoàng hậu và tâu những điều sai sự thật để khiến hoàng hậu hiểu lầm, nổi giận, muốn "đuổi" Ngài ra khỏi cung. Rồi hoàng hậu liền cùng đức vua (bấy giờ đức vua là một người si mê vợ) bày mưu để Ngài bỏ đi.

- Nhận biết điều bất thường: Một buổi sáng nọ, khi Hiền Nhân đi vào cung, Ngài thấy chú chó Tân Kỳ đột nhiên chạy ra gầm gừ, hoàng hậu chỉ chắp tay chào sơ sài và cách bài trí trong cung khác lạ so với mọi ngày. Nhờ sự nhạy bén tinh tường, Ngài lập tức nhận ra có mưu kế hãm hại mình. Ngài suy nghĩ bản thân không muốn hại ai, nay người ta lại tìm cách hại mình nên chi bằng lánh vào núi tu hành để tránh oán nhỏ sinh thù lớn.

3. Sự trở về của bậc đại hiền

- Sự tỉnh ngộ của nhà vua: Nhờ tự mình đi vi hành, tận mắt chứng kiến cảnh dân chúng khốn khổ, ngay cả con vật cũng quở trách đức vua, vua Lâm Đạt mới hoàn toàn nhận ra sai lầm của mình khi nghe lời xàm tấu của các quan nịnh thần và hoàng hậu mà đuổi Hiền Nhân đi. Vì vậy, vua cử sứ giả vào rừng sâu tìm Hiền Nhân, thay vua bày tỏ sự ăn năn hối lỗi và thỉnh Ngài từ bi quay trở về để cứu dân giúp nước.

- Quyết định trở về của Hiền Nhân: Nghe sứ giả kể lại tình cảnh, Hiền Nhân với tấm lòng thương xót muôn dân đã sửa soạn theo sứ giả trở về. Khi về đến nơi, Ngài ban lời dạy, chúng hội nghe xong đều vui mừng vỗ tay khen ngợi không ngớt. Còn đức vua Lâm Đạt liền đứng dậy cúi đầu thưa rằng nghe lời Ngài dạy như cơn gió mạnh thổi tan mây mù và tha thiết xin Ngài mở lòng từ bi, nghĩ đến quốc gia, dạy bảo nhân dân và giúp vua trị quốc như trước.

- Tái lập sự thanh bình cho quốc gia: Nghe lời thỉnh cầu tha thiết và hiểu rằng nhà vua đã tỉnh ngộ, biết sám hối nên Hiền Nhân liền đứng dậy theo vua về cung. Nhờ sự trợ giúp của Hiền Nhân, ân huệ lại được thấm nhuần khắp nơi, thời tiết mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, nhân dân đều vui vẻ, bốn biển một nhà, trên dưới hòa thuận và đều chung sức gây lại một đất nước thái bình, thịnh trị. 

Trên đây là những phân tích, chia sẻ của Thầy Thích Trúc Thái Minh về cuộc đời và cách đối nhân xử thế đầy trí tuệ, nhạy bén của Ngài Hiền Nhân - một tiền thân của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni. Hy vọng rằng, qua bài viết này, mỗi chúng ta hãy noi gương Hiền Nhân mà học hỏi cách ứng xử khéo léo và oai nghi đoan chính của Ngài. Nhờ vậy, chúng ta không chỉ nhận được sự yêu mến, kính trọng từ mọi người xung quanh, mà còn tự mình tìm thấy an lạc, hạnh phúc ngay trong chính tâm mình.