Kinh Mi Tiên Vấn Đáp là bản ghi chép sống động về cuộc tranh luận đỉnh cao với những câu hỏi sắc bén, đa trí của đức vua Mi Lan Đà cùng lời giải đáp thâm sâu, quảng kiến của Tỳ kheo Na Tiên. Cuộc đối thoại này diễn ra vào khoảng 500 năm sau khi Đức Phật nhập diệt. 

Trải qua hàng trăm năm dài đằng đẵng ấy, giáo Pháp của Đức Phật bị pha tạp, mất đi tính nguyên chất, bị sai lệch,... Trong bối cảnh đó, vua Mi Lan Đà và Tỳ kheo Na Tiên đã xuất hiện. Vua Mi Lan Đà là vị vua có lý luận sắc bén, dùng những câu hỏi cao siêu, vi tế để bức bách các vị Sa môn, Bà la môn, khiến họ không thể trả lời, sợ hãi trốn vào rừng. Tỳ kheo Na Tiên với trí tuệ siêu phàm đã giải đáp các câu hỏi, soi tỏ vào bóng tối hoài nghi, kiến thức đa diện của đức vua; khiến Phật Pháp không bị lu mờ mà ngày càng rực rỡ, lưu truyền lâu dài. 

Khi tìm hiểu về cuộc tranh luận giữa hai bậc trí, người đọc nhận ra Phật Pháp là một biển trí tuệ, chân thật và cao quý, chính Pháp sẽ cứu nhân loại thoát khỏi khổ đau. Không chỉ vậy, cuộc tranh luận minh bạch, khúc chiết của hai vị có sức hấp dẫn phi thường, giúp người đọc, người nghe phát sinh hỷ lạc chưa từng có. 

Vua Mi Lan Đà và Tỳ kheo Na Tiên: Từ mối duyên tiền kiếp đến cuộc hội ngộ của hai bậc trí giả siêu việt

Cuộc đấu trí giữa vua Mi Lan Đà và Tỳ kheo Na Tiên không phải ngẫu nhiên, mà là từ nhân duyên của lời phát nguyện dũng mãnh trong tiền kiếp. Vào thời Đức Phật Ca Diếp, trong một ngôi chùa có vị Tỳ kheo thực hành giới hạnh tinh nghiêm, chăm chỉ tu tập, lễ bái Tam Bảo, quét dọn chùa chiền,... Ngài làm các công việc ấy một cách lặng lẽ và chuyên cần. Trong chùa cũng có chú Sa di ngoan ngoãn, chăm chỉ, thường phụ việc quét rác, thiền quán tu hành,... 

Một hôm, sau khi quét rác xong, vị Tỳ kheo gọi chú Sa di tới gom rác đi đổ. Hôm ấy sinh tâm lười biếng, chú giả vờ không nghe thấy dù được gọi đến ba lần, vị Tỳ kheo đã dùng cán chổi đánh chú. Chú Sa di vô cùng ấm ức, phiền não, vừa hót rác vừa khóc. Khi gom rác xong, chú ra sông tắm và phát lời nguyện lần thứ nhất:

- Với phước báu hót rác này, nếu tôi chưa đắc được Niết bàn thì dù sinh vào cảnh giới nào cũng được đầy đủ quyền cao chức trọng, oai lực của tôi sẽ thù thắng hơn tất cả mọi người như mặt trời vĩ đại ở giữa hư không.

Sau khi phát nguyện, chú Sa di vui sướng, hả hê. Khi đang bơi lội giữa dòng nước, chú bỗng nhiên thấy hối hận, nghĩ rằng: Thầy bảo ta hót rác, đây không phải phận sự bắt buộc, việc riêng của Ngài; không phải vì lợi ích của các Thầy A Xà Lê; không nhằm phục vụ cho các vị Thượng tọa, Hòa thượng; vậy mục đích Thầy đánh vào tính lười biếng, cứng đầu để tế độ cho ta. Vì u mê mà ta đã tự làm hại chính mình. 

Nhận thấy mình vì ngu si mà sinh lười biếng, có những nhận thức sai lầm, nông nổi; chú nguyện đem tất cả phước đức nhiều đời nhiều kiếp, công đức quét rác nơi chùa chiền để hồi hướng được trí tuệ vô lượng, vô biên như những làn sóng trên sông; không còn ngu si, khởi những ý nghĩ bất thiện.  

Đứng trên bờ sông, vị Tỳ kheo nghe lời nguyện đầy quyết tâm, vững chắc của chú Sa di thì biết rằng lời nguyện này sẽ thành tựu. Vị Tỳ kheo lo rằng sau này chú Sa di trở thành người có trí tuệ siêu việt nhưng tính còn kiêu mạn sẽ phá tan Phật Pháp; nên chắp tay giữa hư không phát lời đại nguyện:

- Với tất cả công đức tu tập của tôi, công đức quét rác trong nhiều năm, nếu tôi chưa đắc quả Niết bàn thì xin được thành tựu trí tuệ bất khả tư nghì, đầy đủ năm tính chất sau: 

+ Nhiều như sóng của sông Hằng

+ Vững chắc, kiên định như hai bờ của con sông

+ Thấy rõ gốc ngọn của tất cả các Pháp

+ Quang minh, sáng sủa

+ Quảng bác, thâm sâu và sắc bén

Mong nhờ trí tuệ bất khả tư nghì ấy có thể kiềm tỏa, phá nghi để soi rọi, dẫn dắt cho Sa di đi đến giác ngộ, giải thoát.

Nhờ công đức tu hành và lời nguyện dũng mãnh mà sau khi tan rã thân ngũ uẩn, cả hai vị được: 

- Quá trình tái sinh: Khoảng thời gian giữa hai vị Phật, từ Đức Phật Ca Diếp đến Đức Phật Thích Ca cách nhau hàng triệu, tỷ năm nhưng hai vị chưa từng bị đọa, mà được tái sinh làm người hoặc sinh Thiên. 

- Nhân duyên hội ngộ: Sau khi Đức Phật Thích Ca nhập diệt gần 500 năm, vị Tỳ kheo thưở xưa từ cõi Trời giáng hạ sinh làm Tỳ kheo Na Tiên; còn chú Sa di thời ấy chính là đức vua Mi Lan Đà đúng theo lời phát nguyện của hai vị. 

- Lời huyền ký: Trước khi nhập Niết bàn, Đức Phật Thích Ca đã tiên tri rằng 500 năm sau, hai vị sẽ có cuộc vấn đáp. Vua Mi Lan Đà có nhiều phước duyên thù thắng tạo ra từ quá khứ, sẽ dùng trí tuệ để bức bách các vị Sa môn, Bà la môn bằng những câu hỏi cao siêu, vi tế, sắc bén. Và Tỳ kheo Na Tiên có trí tuệ siêu phàm, dễ dàng giải đáp câu hỏi, phá nghi những nạn vấn cho đức vua Mi Lan Đà bằng nhiều cách phân tích, kiện xảo, ví dụ sinh động, cụ thể khiến bậc minh quân vô cùng hài lòng. 

Nhờ vậy Pháp và Luật của Như Lai đã không lu mờ mà trái lại càng thêm tỏ rạng, được trân trọng, bảo lưu và truyền thừa lâu dài trên thế gian.

Kinh Mi Tiên Vấn Đáp: Đỉnh cao trí tuệ và kho tàng giải đáp mọi nghi vấn

Chính sự hội ngộ và cuộc tranh luận giữa vua Mi Lan Đà và Tỳ kheo Na Tiên là duyên khởi hình thành nên bộ kinh Mi Tiên Vấn Đáp. 

1. Thời gian xuất hiện: Kinh Mi Tiên Vấn Đáp là một bộ kinh đặc biệt thuộc hệ thống Phật giáo Nguyên thủy, xuất hiện vào khoảng 500 năm sau khi Đức Phật nhập diệt. 

2. Nội dung chủ đạo và cấu trúc: Nội dung ghi lại cuộc tranh luận giữa vua Mi Lan Đà với những câu hỏi đa trí, sắc bén và Đại đức Na Tiên cùng lời giải đáp thâm sâu, lợi tuệ, ví dụ cụ thể, giản dị, bổ ích.

Bộ kinh được chia làm ba phần chính: 

- Phần dẫn nhập có năm mục: 

+ Ngoại thuyết

+ Câu chuyện liên quan đến tiền kiếp của 2 vị trí giả

+ Câu chuyện về đức vua Mi Lan Đà

+ Câu chuyện về Đại đức Na Tiên

+ Giới thiệu về một vị đệ tử - sứ giả của Như Lai

- Phần thứ hai: Nội dung Mi Lan Đà vấn kinh. Gồm 244 câu hỏi, chia ra 5 thể loại: 

+ Câu hỏi thứ nhất có khả năng cắt đứt sự nghi ngờ trong tâm

+ Câu hỏi thứ hai vượt tầm mức của chúng sinh trong tam giới, chỉ có các vị Bồ tát mới trả lời được

+ Câu hỏi thứ ba có tính cách xác định, khẳng định, kết luận

+ Câu hỏi thứ tư về tính chất, hình tướng, đặc tính của các pháp 

+ Câu hỏi bằng lối ví dụ, so sánh

- Phần thứ ba: Sau cuộc vấn đáp (kết kinh)

3. Giá trị bộ kinh mang lại: 

- Giúp các học giả, người nghiên cứu, những người đa nghi cũng như sự học Phật của mỗi người được tăng tấn. 

- Thấy được Phật Pháp là khoa học, chân lý và còn siêu việt hơn thế. Phật Pháp là một biển trí tuệ, chân thật và cao quý; chính Pháp sẽ cứu nhân loại,...

- Cuộc vấn đáp chan chứa sự thật, tư tưởng, triết lý, nối được ngọn đèn Pháp Bảo giữa cõi mê đồ, vọng tưởng,... Sự tranh biện và lập luận minh bạch, khúc chiết của hai Ngài có sức hấp dẫn phi thường, khiến người nghe, người đọc phát sinh hỷ lạc chưa từng có. 

- Pháp và Luật của Đức Phật không lu mờ, mà ngược lại càng thêm tỏ rạng, được trân trọng, bảo lưu và truyền thừa lâu dài trên thế gian. 

4. Bài học rút ra:

Từ nhân duyên tiền kiếp đặc biệt giữa vua Mi Lan Đà và Đại đức Na Tiên, người đọc rút ra 2 bài học sâu sắc:

- Giá trị của công đức, phúc báu từ những việc nhỏ nhất: Chúng ta thường cho rằng việc lau chùi, quét dọn chùa chiền là tầm thường, cho nên xem nhẹ. Nhưng chính những việc làm ấy sinh ra phước tuệ to lớn.

- Sức mạnh của lời phát nguyện dũng mãnh: Lời phát nguyện dũng mãnh, có năng lực thì có thể thành tựu. Vì vậy, mỗi người nên cân nhắc với những lời thề, lời phát nguyện. Tăng trưởng những lời thề nguyện chân chính, thăng tiến trong tu tập, trong sự phát triển trí tuệ và đạo đức; tránh xa những lời thề độc, nguy hiểm. 

Trên đây là những phân tích của Thầy Thích Trúc Thái Minh về bộ kinh Mi Tiên Vấn Đáp. Hy vọng rằng, qua bài viết này, mỗi người sẽ tìm hiểu, thực hành theo lời dạy trong kinh, tích cực tu tập để được an lạc, hạnh phúc.