Thời Đức Phật có 2 vị Tỳ kheo cùng nhận một đề mục quán để vào rừng tu tập. Sau một thời gian, một vị chứng đắc Thánh quả A La Hán nhờ tinh tấn tu tập; vị còn lại “trắng tay” trong sự quở trách của bậc Đạo Sư vì lười biếng. Bài viết dưới đây sẽ giúp người đọc hiểu rõ hơn sự kiện này, đồng thời rút ra bài học về sự tinh tấn, chân thật tu tập,... để được thăng tiến, trí tuệ và tiến tới con đường giải thoát.

Tinh cần giữa phóng dật: Con đường đạt Thánh quả của vị Tỳ kheo tinh tấn

Trong Tích Truyện Pháp Cú, Phẩm II: Không Phóng Dật ghi lại sự kiện 2 vị Tỳ kheo nhận đề mục thiền quán từ Phật, sau đó lui vào rừng ẩn cư. Sáng sớm, vị Tỳ kheo thứ nhất lo mang củi, nhúm lò than và suốt canh một ngồi tán gẫu với các cận sự và Sa di. Vị Tỳ kheo còn lại thì tinh cần chính niệm lo tọa thiền, khuyên bạn chớ nên buông lung vì tứ khổ luôn trực sẵn ở đó, và không thể được ân huệ của chư Phật với lòng tráo trở. 

Thế nhưng, vị Tỳ kheo lười biếng bỏ ngoài tai. Nhận thấy không thể khuyên nhắc được bạn, vị Tỳ kheo chăm chỉ vẫn hết mình an trú trong chính niệm, tiếp tục ngồi thiền. Sau khi ngồi sưởi hết canh một, vị Tỳ kheo lười biếng đứng dậy trở về tinh xá. Cùng lúc đó gặp vị Tỳ kheo chăm chỉ vừa kinh hành trở về. Khi gặp nhau, vị Tỳ kheo lười cất giọng răn dạy: 

- Anh thật là biếng nhác, lui vào rừng chỉ để nằm dài và ngủ khì. Nhận đề mục thiền quán từ Thế Tôn đáng lý anh phải thức dậy và nỗ lực tọa thiền mới đúng chứ!

Buông ra những lời dạy khôn xong, vị Tỳ kheo lười điềm nhiên nằm xuống và ngủ liền. Còn vị kia, kinh hành suốt canh một, nghỉ ngơi trong canh hai, sau đó thức dậy vào canh cuối và dốc hết sức tọa thiền. Chẳng bao lâu, vị Tỳ kheo tinh cần chứng A La Hán cùng các thần thông. Còn vị lười biếng kia phí hết thì giờ trong sự buông lung.

Hết thời gian an cư, cả hai đi đến Đức Thế Tôn, đảnh lễ cung kính và ngồi xuống một bên. Đức Phật thăm hỏi họ và bảo:

- Ta tin các ông đã sống tinh cần, chính niệm, miên mật hành thiền. Chắc các ông đạt được quả Thánh?

Tỳ kheo lười lẹ miệng thưa:

- Bạch Thế Tôn, ông kia chẳng tinh cần chút nào. Từ lúc rời Phật chỉ có nằm và ngủ.

Đức Phật hỏi:

- Còn ông thì sao?

Vị Tỳ kheo lười trả lời:

- Bạch Thế Tôn, vừa sáng sớm con đã mang củi nhúm lò than và ngồi sưởi trong canh một. Con không phí thì giờ để ngủ.

Đức Phật quở: 

- Ông đã phí thời giờ sống buông lung mà còn dám bảo là mình siêng năng. Ông đã sống buông lung thay vì sống tinh cần chính niệm. So với con của ta như con tuấn mã, ông như con ngựa hèn yếu.

Và Thế Tôn đọc Pháp Cú:

Tinh cần giữa phóng dật,

Tỉnh thức giữa quần mê,

Người trí như tuấn mã,

Bỏ sau con ngựa hèn.

Bài học trên bước đường tu: Tinh tấn, chân thật tu tập, thấu đạt tứ khổ

1. Thấu đạt về tứ khổ trong cuộc đời để tích lũy phúc báu

Dẫn chứng: Khi thấy vị Tỳ kheo lười tu thì vị Tỳ kheo chăm chỉ đã khuyên bạn chớ nên buông lung vì tứ khổ luôn trực sẵn như ngôi nhà của mình.

Bài học: Sinh, lão, bệnh, tử là một sự thật hiển nhiên trong cuộc đời, không ai có thể thoát khỏi. Tuy nhiên, nhiều người cứ mải mê sống và cố tình quên đi sự thật này - quên rằng ai rồi cũng sẽ phải già, phải bệnh, phải chết,... Bởi vậy, đến khi các sự ập tới, chúng ta bàng hoàng, ngơ ngác, bối rối. 

Cho nên, mỗi người phải tư duy rằng, chắc chắn mình sẽ phải rời bỏ thế gian, rời bỏ gia đình, rời bỏ thân xác này, nằm dài như khúc gỗ, vô tri, bất động,... Vì vậy, là người có trí nên biết lo xa, khi còn trẻ khỏe hãy tinh tấn, tích lũy công đức phước lành để có phúc báu bảo hộ trong giây phút cuối đời.  

2. Chân thật tu tập, ngay thẳng, chính trực để nhận sự gia hộ

Dẫn chứng: Vị Tỳ kheo chăm chỉ khuyên vị Tỳ kheo lười biếng rằng: Nếu buông lung thì không thể được ân huệ của chư Phật với lòng tráo trở. 

Bài học: Chư Phật và chư Bồ tát là các bậc thiện nhân, đại thiện, toàn hảo,... Nếu chúng ta sống buông lung, tội lỗi, làm các điều bất thiện thì các Ngài sẽ không gia hộ. Các Ngài chỉ gia hộ cho những người chân thật tu tập, mong cầu tiến bộ, tâm ngay thẳng, chính trực. 

3. Tinh tấn tu tập để đạt được thành tựu

Dẫn chứng: Vị Tỳ kheo nhờ tinh tấn tu tập mà chứng đắc A La Hán cùng các thần thông.

Bài học:

Tư duy và thực hành: Tinh tấn là một thiện tâm sở mà chúng ta phải gieo trồng, làm cho lớn mạnh trong tâm. Chúng ta nên tinh tấn từ những việc nhỏ, thì những việc khó, việc lớn mới có thể tinh tấn. Tinh tấn, nghị lực hay ý chí không phải trời ban mà đó là do bản thân mỗi người rèn luyện mà thành. 

Người tinh tấn phải biết quý tiếc thời gian, không để bản thân nhàn rỗi vì “nhàn cư vi bất thiện”. Khi nhàn rỗi, chúng ta có xu hướng khởi lên, chạy theo con đường dục lạc. Cho nên, mỗi người phải khép mình vào sự tinh tấn. Tu tập để nhận diện, đoạn trừ tâm lười biếng. Bên cạnh đó, chúng ta nên sống có trách nhiệm với chính mình và mọi người, tận lực, tinh tấn hành thiền, làm ra các việc tốt đẹp để nhận được quả lành. 

Ý nghĩa: Khi biết nuôi dưỡng tâm tinh tấn, chúng ta sẽ có được thành tựu, tiến đạo. Như trong sự kiện kể trên, vị Tỳ kheo nhờ tinh tấn tu tập mà chứng đắc A La Hán và các thần thông. Đức Phật cũng ca ngợi người tinh tấn, người trí như con tuấn mã, ưu tú, đặc biệt; bỏ sau con ngựa hèn không theo được đàn, bị giết thịt, đọa lạc, đau khổ.

Trên đây là những chia sẻ của Thầy Thích Trúc Thái Minh về sự kiện 2 vị Tỳ kheo tu tập và bài học về sự tinh cần, không phóng dật. Mong rằng, qua bài viết trên, chúng ta sẽ cố gắng rèn luyện tâm tinh tấn, tỉnh thức, chân thật tu tập,... để có được hạnh phúc, an lạc, chứng đắc Thánh quả.