Tam pháp ấn là khổ, vô thường, vô ngã. Do chúng sinh vô minh, nên không hiểu vô thường mà chấp vào mọi sự mọi vật đều trường tồn, thường hằng; không hiểu vô ngã mà lầm tưởng có cái “tôi”, cái “của tôi”;... Chính sự mê lầm này nên khi mọi thứ thay đổi, mất đi hay ai động vào cái “tôi, cái “của tôi”,... thì sinh phiền não, đau khổ, khó chịu. 

Đạo Phật chỉ ra rằng, chúng ta phải hiểu và thường quán chiếu về sự khổ, vô thường, vô ngã, tu tập Phật Pháp,... thì sẽ chuyển hóa khổ đau, được hạnh phúc, an vui, tự tại. 

Tam pháp ấn là gì?

Tam pháp ấn trong đạo Phật (khổ, vô thường, vô ngã) là những sự thật của cuộc đời. Bất kỳ triết thuyết hay học thuyết nào thể hiện được những dấu ấn này, thì đó là chính Pháp. 

1. Sự thật về khổ: Cuộc đời có vô vàn nỗi khổ

Khổ là một sự thật của cuộc đời. Trong Tứ Diệu Đế mà Đức Phật tuyên thuyết, sự khổ đứng đầu tiên. Trong cuộc đời mưu sinh, mỗi người phải chịu nhiều đắng cay, cơ cực, gian truân, nhọc nhằn, khốn khổ,... và kết thúc là cái chết đứng đón cuối con đường. Một cái kết kinh hãi, mất mát, đau thương và chia ly,...

Đức Phật chỉ ra những loại khổ như sau:

- Tam khổ: 

(1) Khổ khổ: Khổ chồng chất lên khổ. Trước hết, khi sinh ra đời là khổ. Trong cuộc sống lại sinh ra vô vàn nỗi khổ, ví như trạng thái yêu, ghét mọi thứ; tranh danh đoạt lợi; lừa gạt ác hại nhau;... 

(2) Hoại khổ: Sự hoại diệt đem đến đau khổ. Khi mất đi những hạnh phúc thường nhật, niềm vui ngày Tết,... sẽ để lại sự buồn bã, hụt hẫng, than thở,...

(3) Hành khổ: Sự vận hành, biến đổi của thân tâm, vạn sự vạn vật cũng chất chứa nỗi khổ. Từ tâm tư suy nghĩ cho đến hành vi đều là khổ. Ví dụ khi mệt mỏi, mà phải giơ tay, giơ chân (vận hành); hay ngồi trên xe đường dài xóc, nảy;... cũng khiến chúng ta khổ sở.       

- Bát khổ: 

(1) Sinh

(2) Lão (già) 

(3) Bệnh

(4) Ái biệt ly khổ (yêu nhau không được gần gũi mà phải xa lìa)

(5) Cầu bất đắc khổ (cầu mong không được toại ý)

(6) Ngũ ấm xí thịnh khổ (thân thể bừng cháy, những ham muốn, dục vọng thiêu đốt)

(7) Oán tắng hội khổ (ghét nhau nhưng phải gặp mặt)

(8) Tử (chết)

Gốc rễ của khổ đau là do vô minh và ái dục. 

- Vô minh: Trong vòng 12 nhân duyên (duyên khởi), vô minh là cội gốc của khổ đau và luân hồi sinh tử. Vô minh cũng là đầu mối của tất cả tội lỗi. Bởi từ vô minh, tham lam, sân hận, si mê, ích kỷ,... sẽ khởi sinh. Vô minh khiến chúng ta không nhận ra lỗi lầm và chấp trước vào nó, gây ra đau khổ.  

- Ái dục: Tham dục (đa dục) cũng sinh phiền não, đau khổ. Bởi bao nhọc nhằn, đau khổ trong cuộc đời đều từ tham dục. Nó chính là đầu mối, dẫn dắt, sai xử chúng ta. Ví như tham danh vọng mà trở nên quỵ lụy, mất hết nhân tính; tham tiền khiến phải mất mạng; tham sắc khiến vào tù ra tội, tan gia mất mạng. 

2. Sự thật về vô thường: Vạn vật đều biến đổi không ngừng

Vô thường là không thường còn, không thường hằng mà luôn biến dịch, biến chuyển từ khi sinh thành đến lúc hoại diệt. Vô thường là dấu ấn của chính Pháp, là một sự thật hiển nhiên trong pháp giới này. 

Mọi sự mọi vật đều chịu sự chi phối của vô thường, bao gồm:

- Thân vô thường: Thân thể luôn biến đổi, không ai có thể kìm giữ nó. Thân sinh ra, lớn lên, già đi và cuối cùng là chết. Cái chết là sự thật, chắc chắn sẽ đến.  

- Tâm vô thường: Quán sát tâm mình từ sáng đến chiều thì thấy nó thay đổi liên tục: Ngay lúc trước vui vẻ nhưng khi gặp cảnh, gặp duyên chuyển sang giận dữ, buồn phiền. Vì yêu nên cưới nhau, nhưng sau khi cưới thì chán chường, muốn chia tay.

- Cảnh giới vô thường: Cảnh giới không lâu bền, xuất hiện rồi biến mất. Ruộng dâu ngày xưa nay hóa thành biển cả. Trước đây có những con sông nước chảy xiết, nay đã lấp đầy phù sa. Có những gia đình đang sum vầy nhưng giờ phải chia xa.

Vạn vật vô thường là bởi chúng đều do nhân duyên giả hợp mà thành, do các thành tố hợp lại thành sự vật. Ví như thân thể chúng ta do từng tế bào hợp lại hay ngôi nhà cũng do từng nguyên tử, phân tử kết vào mà thành,... Chính vì duyên hợp nên chúng không trụ, không bám vào bất cứ thứ gì. Các nhà khoa học cũng phát hiện ra rằng, giữa các nguyên tử đều có khoảng cách, luôn luôn dao động,... Cho nên, giữa các phân tử, nguyên tử không dính chặt vào nhau, đều có khoảng hở, mối liên kết giữa các thành tố rất lỏng lẻo. Vì lỏng lẻo nên chúng sẽ bị tuột, tan rã. Vậy nên, vạn vật đều biến đổi và đi đến hoại diệt. 

3. Sự thật về vô ngã: Không tồn tại cái “tôi”

Vô ngã tức là không có cái “tôi” ở nơi thân tâm (ngũ ấm) này. Ngũ ấm bao gồm: sắc ấm, thọ ấm, tưởng ấm, hành ấm và thức ấm. Ví dụ:

- Sắc ấm: Chúng ta lầm tưởng thân xác này (sắc ấm) có một chủ nhân, cái “tôi” nhưng khi tìm kỹ nơi thân xác thì không có chủ, mà thân này hợp thành từ rất nhiều bộ phận. Mỗi bộ phận lại có tên riêng, không liên quan đến chữ “tôi”. Quả tim là quả tim, cũng có thể thay thế, không phải là chủ cơ thể, không phải là thật “tôi”; hay phổi, gan, dạ dày, ruột non, ruột già,... cũng vậy. 

- Thọ ấm: Các trạng thái vui sướng, đau khổ, mơ màảng thay đổi suốt ngày. Nếu cái sướng là “tôi” thì cái khổ không phải là “tôi” và ngược lại. Sướng là sướng, khổ là khổ. Vậy thay đổi liên tục, các cảm xúc này không phải là “của tôi”. 

Tóm lại, thân thể vật chất (có thể nhìn thấy và chạm vào được) hay phần tinh thần (tâm trí vô hình) cũng đều không có “cái tôi”. 

Tu tập Phật Pháp để thoát khổ, được an vui

Để thoát khỏi khổ đau, phiền não, được an vui, hạnh phúc, mỗi người nên thực hành 3 cách sau:

1. Quán chiếu vô thường 

Hiểu và ứng dụng lý vô thường sẽ được các lợi ích sau:

- Có trí tuệ, thấy biết đúng sự thật  - điều rất cần thiết trong cuộc đời này.

- Khi sự vật, con người thay đổi, thì dễ dàng cảm thông, không bị ngạc nhiên, ngỡ ngàng, đau khổ, thất vọng, không bị chấp trước, oán trách, buông xuôi, tiêu cực,... Vì chúng ta hiểu rằng, tất cả đều phải chịu sự chi phối của vô thường.

- Thường nhắc nhở bản thân nhớ tới mục tiêu, chí nguyện, lời hứa của mình, không bao giờ để buông trôi. Vì chúng ta biết rằng, nếu không nắm giữ, trân trọng, cố gắng thì vô thường sẽ khiến mất đi tất cả. 

- Khéo vận dụng lý vô thường giúp đạt được những mục đích cao đẹp trong cuộc sống. Ví như dòng sông chảy trôi tượng trưng cho sự vô thường, ta và người bạn như những con thuyền trên dòng sông đó. Để đi được cùng nhau tới đích cuối cùng thì hai người nên khéo léo, cố gắng chèo lái con thuyền trên dòng sông. 

2. Tu tập Phật Pháp

Nếu còn cái “tôi”, bản ngã thì gặp chướng ngại, rào cản. Vậy nên, tu học Phật Pháp là quá trình bào mòn, giảm dần cái “tôi”, biết khiêm hạ; càng tu tập thì tính nết càng trở nên dễ chịu. Người biết tu là khi có người mắng chửi, nói xấu, sỉ nhục,... thì không buồn bã, có thể nói lời cảm ơn họ. Như vậy sẽ giúp tiêu nghiệp nhanh, được niềm an vui, ít phiền não, không giận dỗi,... 

Ngược lại, nếu càng tu càng phiền não, bản ngã càng cao thì đó chưa phải là cách tu đúng đắn. 

Bên cạnh đó, chúng ta thực hành văn, tư, tu để có trí tuệ. Có trí tuệ mới diệt trừ vô minh, dứt trừ phiền não, khổ đau, chứng được giác ngộ giải thoát.

3. Thực hành thiểu dục tri túc

Chúng ta nên thiểu dục - tức là làm cho ham muốn ngũ dục (tài, sắc, danh, thực, thùy) của mình giảm dần và cuối cùng hết sạch hoàn toàn. Khi ấy, chúng ta sẽ được hết khổ. Hãy học cách sống ít muốn, biết đủ để được hạnh phúc, an vui. 

Trên đây là những phân tích của Thầy Thích Trúc Thái Minh về tam pháp ấn. Hy vọng rằng, qua bài viết này, mỗi người sẽ thực hành văn tư tu, tu tập Phật Pháp để đoạn trừ khổ đau, có được hạnh phúc, an vui.