Tứ thực trong đạo Phật là 4 bốn loại thức ăn nuôi dưỡng sự sống con người cả về thân lẫn tâm, bao gồm: đoàn thực (thức ăn vật chất), xúc thực (thức ăn qua sự tiếp xúc), tư niệm thực (thức ăn từ suy nghĩ, tư tưởng) và thức thực (thức ăn của nhận thức). Việc hiểu và thực hành Tứ thực giúp con người kiểm soát được những gì mình dung nạp, từ đó có được thân thể khỏe mạnh và tinh thần an lạc, sáng suốt.

Tứ thực trong Phật giáo là gì?

Trong kinh Tăng Nhất A-hàm (Tập II, Phẩm Khổ Lạc), Đức Phật dạy có 4 loại thức ăn nuôi lớn chúng sinh, đó là: Ðoàn thực, xúc thực, tư niệm thực, thức thực.

1. Đoàn thực

Đoàn thực là ăn từng miếng, hay gọi là thức ăn vật chất có những yếu tố chứa chất dinh dưỡng để nuôi thân. Ví dụ: cơm, thức ăn, thực phẩm hàng ngày.

Chữ “đoàn” có nghĩa là từng miếng nhỏ được vo tròn lại (do người Ấn Độ xưa thường dùng tay viên thức ăn thành từng miếng nhỏ rồi đưa vào miệng).

2. Xúc thực

Xúc thực là những gì chúng ta tiếp xúc hằng ngày (chính là trần cảnh, môi trường sống). 

Ví dụ: Khi nghe một tin buồn, giống như ăn phải một món không lành khiến thân thể đau khổ. Ngược lại, khi nghe một tin vui thì như được dùng một món ăn bổ dưỡng, giàu năng lượng, khiến tinh thần phấn chấn, khỏe khoắn hơn. 

Con người có 6 căn ( mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) khi tiếp xúc với 6 trần (sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp) sẽ sinh ra “thọ”. Chính sự thọ nhận ấy là một dạng “thức ăn”. Những gì mắt thấy, tai nghe, mũi ngửi, thân chạm, ý suy nghĩ hằng ngày đều là thức ăn của chúng ta.

3. Tư niệm thực

Tư niệm thực chính là những suy tư, ý nghĩ, tư tưởng của chúng ta. Sau khi có sự tiếp xúc sẽ sinh ra tư tưởng và suy nghĩ - được xem là một loại “thức ăn” nuôi dưỡng con người.

4. Thức thực

Thức thực là những nhận thức, nhận biết, tri kiến sẵn có - tức là 6 căn tiếp xúc 6 trần sinh ra thức. Tất cả đoàn thực, xúc thực, tư niệm thực đều được trở thành thức thực. Hàng ngày, chúng ta: nghĩ, nói, làm,... đều trở thành “món ăn” của tâm thức. Và điều này sẽ sinh ra con người mới của chúng ta trong kiếp sau. Bởi vậy, trong kinh có ghi: Thức thực chính là “tâm đầu thai”. 

4 cách “dung nạp” các loại thức ăn trong Phật giáo để tâm an, trí sáng

1. Thực hành khi ăn

Khi ăn phải từ tốn, biết quán tưởng, chính niệm tỉnh giác. Khi nhai, nuốt phải biết được lượng, hương vị của món ăn.

Bên cạnh đó, chúng ta không nên tham ăn vì đó là thói quen xấu, có thể gây béo phì, hận thù, khiến mất nhân phẩm, danh dự, trở nên dâm dục, lười biếng,... Cho nên, trong kinh Vua Ba Tư Nặc Vâng Lời Phật Dạy Giảm Ăn, Đức Phật dạy: 

“Phải luôn tự tỉnh giác

Khi ăn biết tiết độ

Giữ kham khổ đạm bạc

Sẽ gầy và sống lâu”.

Xem thêm: Vua Ba Tư Nặc giảm béo nhờ vâng lời Phật và bài học điều phục thân tâm để sống hạnh phúc

2. Ứng dụng để lựa chọn môi trường sống lành thiện

Chúng ta nên chọn những nơi thiện lành (như chốn thiền môn) là môi trường lành mạnh, giúp con người được tu hành, rèn giũa thân tâm. Còn nếu tiếp xúc với môi trường xấu thì như đang đưa “thức ăn” độc vào người. Bởi chúng ta ưa thích, xem nghe gì thì đó đều là “thức ăn”. Ưa gần người hiền thiện thì sẽ trở thành con người lương thiện, tốt đẹp; ưa ở gần người xấu thì sẽ trở thành người xấu. 

3. Cách tư duy, suy nghĩ để thân tâm được lành mạnh, nhẹ nhõm hơn

Chúng ta phải biết ứng dụng tư niệm thực - đó là tác ý, khởi lên những suy nghĩ thiện lành, tích cực và không để tâm mình chìm đắm trong những ý nghĩ bất thiện, tiêu cực.

Nếu thường xuyên suy nghĩ về những điều xấu ác, bất thiện, thì cũng giống như đang tự đầu độc chính mình, sinh ra bệnh hoạn về tâm hồn. Ngược lại, khi khởi lên những ý nghĩ tốt đẹp, cao thượng, thì đó là đang tự bồi bổ cho thân tâm, giúp bản thân dần trở thành con người lành mạnh, hiền thiện, tốt đẹp hơn.

4. Ứng dụng để không chấp trước

Chúng ta phải có chính kiến về lý tưởng của mình, tức là sống trong thế gian này không phải để chấp trước vào các giá trị thế gian, mà là để học chánh kiến giải thoát, tư duy mọi sự theo nhân quả và giới luật. 

Ví như, khen người này đẹp, chê người kia xấu - đó thực chất là thói quen cũ của vọng tưởng. Nhưng nhờ có giới luật mà chúng ta tỉnh thức, có thể dừng lại ngay từ giây phút vọng khởi lên. Nếu mọi việc đều nhận biết từ sáu thức thì nó khởi lên chấp trước, não loạn tâm mình. Khi đó, chúng ta quay về với chánh kiến, nhân quả và giới luật thì sẽ giải thoát được nguồn tâm kiến chấp sai lầm; cũng như giúp thân thể trở nên nhẹ nhàng hơn.

Trên đây là những chia sẻ của Thầy Thích Trúc Thái Minh về bốn loại thức ăn trong Phật giáo. Qua những phân tích sâu sắc ấy, mong rằng quý vị sẽ hiểu rõ hơn cách chọn lọc và dung nạp “thức ăn” cho thân và tâm trong đời sống hằng ngày. Khi biết nuôi dưỡng thân tâm bằng điều lành mạnh, chánh niệm và chánh kiến, sẽ giúp mỗi người sống trong tỉnh thức, từng bước chuyển hóa phiền não, hướng đến con đường thiện lương, tốt đẹp mà Đức Phật đã chỉ dạy.