Trong góc nhìn của số đông, con rắn thường gợi lên sự sợ hãi cùng định kiến tiêu cực. Thế nhưng dưới trí tuệ của nhà Phật, tập tính của loài vật này lại ẩn chứa các bài học sâu sắc, giúp chúng ta giải quyết những trăn trở trong cuộc sống, như phương pháp làm chủ bản thân, cách mạnh dạn từ chối những thói quen hay mối quan hệ xấu xung quanh,...  

Bài kinh Về Con Rắn trong bộ kinh Mi Tiên Vấn Đáp sẽ giúp chúng ta khai mở những bài học quý giá đó. Dựa trên lời giảng của Thầy Thích Trúc Thái Minh, bài viết sẽ phân tích ba bài học từ loài rắn, mang đến cho quý độc giả góc nhìn sáng suốt để làm chủ cuộc sống và từng bước nâng cao giá trị bản thân.

Kính mời quý vị cùng đón đọc bài viết dưới đây!

1. Dùng trí tuệ làm đèn soi đường

Lời kinh: “Thứ nhất: Rắn bò bằng cái bụng, bao giờ cái bụng nó cũng tiếp giáp với đất, tiếp giáp vào chỗ tựa để trườn lên, để bò đi. Bậc hành giả cũng phải dùng trí tuệ để bò đi, để trườn đi, để lên đường. Nhưng bao giờ trí tuệ ấy cũng phải bám, phải tựa trên đất thực, đừng xa lìa cái thực, ấy là tam tướng tuệ: vô thường, khổ não và vô ngã”.

1.1. Học tập tính bò bằng bụng của loài rắn

- Đặc tính tự nhiên: Rắn là loài bò sát không có chân. Để di chuyển, rắn nâng nhẹ vảy bụng lên khỏi mặt đất, kéo chúng về phía trước rồi hạ xuống và kéo về phía sau. Bên cạnh đó, bắt buộc bụng của rắn phải tiếp giáp, bám sát vào mặt đất hoặc điểm tựa thì nó mới bò đi được.

- Áp dụng: 

+ Nương tựa vào trí tuệ: Bất kể là một vị Tỳ-kheo hay người Phật tử tại gia, nếu muốn tiến bước thì chúng ta đều phải biết dùng “ngọn đèn” trí tuệ để soi sáng, dẫn đường. 

+ Bám chắc vào sự thật: Ngoài ra, trí tuệ của chúng ta không được xa rời thực tế mà luôn phải bám sát, tựa trên ba sự thật của vũ trụ - đó là vô thường, khổ và vô ngã.

1.2. Vai trò của trí tuệ trong đạo Phật

- Sự kết hợp giữa trí tuệ và đức tin: Trong nhà Phật, trí tuệ phải được đặt lên hàng đầu. Dù vẫn có đức tin nhưng đức tin ấy phải đi kèm và được soi sáng bởi trí tuệ, nếu không sẽ trở nên mù quáng. Bởi vậy mà chính tri kiến được đặt ở vị trí đầu tiên trong bát chính đạo.

- Mồi trí tuệ với giáo Pháp: Để có được trí tuệ chân chính, chúng ta phải biết mồi trí tuệ của mình với lời dạy của Đức Phật. Giáo Pháp của Phật giống như ngọn nến đang cháy, nhờ biết mồi với ngọn nến ấy mà trí tuệ cũng được sáng lên và trở thành chính tri kiến. Còn nếu không thì sự thông minh của chúng ta sẽ có thể trở thành tà tri kiến.

1.3. Bám chắc ba chân lý của vũ trụ

Khi tư duy hay suy xét điều gì, trí tuệ của chúng ta cũng không được ra ngoài ba sự thật căn bản này (còn gọi là Tam Pháp Ấn), vì chúng bao gồm toàn bộ vũ trụ vạn hữu. Nếu biết bám chặt vào ba dấu ấn sau đây thì chúng ta sẽ ít dần những sai lầm và đi đến chỗ hết khổ đau.

a) Vô thường 

- Chân lý: Tất cả các pháp hữu vi, thời tiết, hoàn cảnh, thân thể và tâm tính phàm phu đều thay đổi từng giây phút (chỉ có tâm bậc Thánh A-la-hán mới bất biến).

- Ứng dụng: Khi tính toán công việc hay dự án làm ăn, chúng ta hãy tư duy và tính toán đến yếu tố vô thường (như sự thay đổi tâm tính của đối tác hay thiên tai bất ngờ). 

b) Khổ

- Chân lý: Bản chất cuộc đời là biển khổ và mọi sự “đầu tư” của chúng ta trên thế gian này (ngoài Phật Pháp) thì đều không ra ngoài chữ “khổ”. 

- Phân loại: Trong nhà Phật, Đức Phật có nói đến những loại khổ sau:

+ Bát khổ (còn được gọi là tám mối khổ lớn):

(1) Sinh.

(2) Lão (già).

(3) Bệnh.

(4) Ái biệt ly khổ (yêu nhau nhưng không được gặp gỡ).

(5) Cầu bất đắc khổ (mong cầu không toại ý).

(6) Ngũ ấm xí thịnh khổ (thân thể bừng cháy; bị những ham muốn, dục vọng thiêu đốt).

(7) Oán tắng hội khổ (ghét nhau nhưng phải gặp mặt).

(8) Tử (chết).

+ Tam khổ:

(1) Khổ khổ: Các sự khổ trong cuộc sống hàng ngày như đói khát, nắng mưa, bệnh tật, đau ốm, tai ương hoạn nạn,... cứ chồng chất lên nhau, như vậy được gọi là khổ khổ. 

(2) Hoại khổ: Sự hoại diệt đem đến đau khổ cho chúng ta. Và tất cả niềm vui hay cảm thọ vui sướng của chúng ta trong đời sống đều ẩn chứa bên trong mầm mống khổ đau này.

(3) Hành khổ: Sự vận hành, biến đổi của thân tâm, vạn sự vạn vật cũng chất chứa nỗi khổ. Từ tâm tư suy nghĩ cho đến hành vi đều là khổ. Ví dụ, khi ta mệt mỏi, thì việc phải giơ tay, giơ chân,... cũng khiến chúng ta khổ sở.

c) Vô ngã 

- Chân lý: Thân chúng ta chỉ là hợp thể duyên của ngũ uẩn, tứ đại và hoàn toàn không có cái “tôi” cố định. 

- Sự phát hiện vĩ đại: Trong khi cả thế gian đều mê lầm rằng “thân này là ta”, thì chỉ duy nhất Đức Phật phát hiện ra sự thật tất cả chúng sinh không có cái “tôi”. Đây là lý sâu xa nhất, đòi hỏi phải thực sự tĩnh tâm thiền định, quán chiếu, suy tư và phân tích kỹ lưỡng mới có thể thấu hiểu và tin chắc được.

>> Xem thêm: Tam pháp ấn của Phật giáo: Hiểu đúng để bớt khổ, sống an vui

2. Chủ động tránh xa bạn ác và nơi phát sinh cấu uế để tự bảo vệ 

Lời kinh: “Thứ hai: Rắn bò đi, nếu gặp phải cây thuốc (trị độc rắn) là nó bèn tránh đi, trốn sang nơi khác. Bậc hành giả cũng vậy, phàm lúc tiến tu mà gặp bạn ác, bạn xấu hoặc gặp những pháp trược hạnh, nơi phát sanh cấu uế thì cũng phải tránh gấp để tự bảo vệ cho mình”.

2.1. Học tập tính né tránh nguy hiểm của con rắn

- Đặc tính tự nhiên: Khi bò trên đường, nếu gặp phải những loại cây kiêng kỵ (như bụi sả), thì con rắn sẽ ngay lập tức tránh đi chỗ khác.

- Áp dụng: Người tu tập (cả Tăng Ni xuất gia và Phật tử tại gia) lúc tiến tu mà gặp phải bạn xấu ác hoặc các nơi phát sinh cấu uế thì cũng phải tránh gấp để tự bảo vệ mình.

2.2. Cách chọn bạn đồng hành đúng đắn

- Dấu hiệu nhận diện bạn xấu: Trên con đường tu tập có rất nhiều cạm bẫy và chướng ngại. Kể cả những người đồng tu, nếu họ là người bạn xấu ác thì cũng có thể trở thành chướng ngại cho ta. Người bạn ấy sẽ có những đặc điểm sau:

+ Phá sự tu tập của ta, không thích ta tiến tu, không tinh tấn giữ giới,...

+ Thích nghĩ đến chuyện hưởng thụ, ăn chơi sa đọa; không quay vào nội tâm để điều phục tâm,...

+ Sống bừa bãi, không có lý tưởng; tính cách ích kỷ, tham lam;...

Nếu tiếp xúc gần với người bạn xấu, chúng ta dễ bị thối tâm tu và sinh ra các pháp bất thiện - đúng như dân gian thường nói “Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng”.

- Tiêu chuẩn chọn bạn tốt: Chúng ta hãy chọn bạn đồng chí nguyện, đồng tâm tu tập để cùng hỗ trợ lẫn nhau. Gần gũi những người này giúp làm tăng trưởng thiện pháp trong mỗi chúng ta. Người bạn đó cần có những dấu hiệu sau: 

+ Người kính quý giới, giữ giới nghiêm chỉnh, tinh tấn tu tập và lo sợ từng tội lỗi nhỏ.

+ Cung kính thứ bậc, kiên quyết dứt trừ những điều xấu ác của bản thân.

+ Sống có lý tưởng.

2.3. Cách chọn trú xứ thanh tịnh

Bên cạnh đó, chúng ta cũng cần phải biết tránh xa những nơi dễ làm phát sinh cấu uế, tội lỗi như chốn ăn chơi, cờ bạc, rượu chè,... và chủ động ở gần chốn thanh vắng để bản thân không bị tai tiếng; phạm hạnh và thiện tâm trong sáng của chúng ta được bảo vệ.

3. Khéo tránh cảnh duyên xấu ác

Lời kinh: “Thứ ba: Rắn khi cắn người hoặc thú rồi, liền trốn tránh đi chỗ khác. Bậc hành giả cũng vậy, khi đã dứt trừ được những tư tưởng xấu quấy thì tránh đừng nên gặp những cái xấu ác ấy nữa”.

3.1. Học tập tính trốn chạy của loài rắn

- Đặc tính tự nhiên: Khi rắn cắn người hoặc thú xong, bao giờ nó cũng chuồn đi ngay. Bởi nó biết rằng nếu ở lại thì có thể sẽ gặp nạn khi bị con người hoặc con thú tấn công lại. 

- Áp dụng: Khi đã nỗ lực dứt trừ được những tư tưởng bất thiện, thì chúng ta nên chủ động tránh xa những duyên khiến khởi lại suy nghĩ ấy.

3.2. Hai nguyên nhân khiến tâm dấy khởi

Tâm của chúng ta thường dấy khởi do 2 nguồn: 

(1) Tự tâm dấy khởi: Điều này gọi là vọng tưởng, được khởi lên từ tập nghiệp.

(2) Đối duyên xúc cảnh: Do các duyên cảnh trần kích động, làm cho tâm khởi lên. Bởi khi tiếp xúc với những duyên không tốt, chúng ta rất dễ khởi lên những tâm ác, bất thiện.

3.3. Cách tu tập và tránh duyên

- Đánh giá đúng sức mình: Khi đối duyên xúc cảnh, gặp phải những duyên không tốt khiến khởi lên tâm bất thiện - những tâm mà ta đã nỗ lực diệt trừ được, thì lần sau nên tránh xa các cảnh duyên ấy. Ta không nên chủ quan nghĩ rằng mình đã “khỏe”, có thể trừ được một lần là sẽ trừ được lần sau.

- Nương tựa vào sự che chở: Chúng ta phải biết rằng, chỉ có các bậc đại oai lực mới có thể “đi vào” những nơi nguy hiểm hay cảnh duyên xấu ác ấy. Còn chúng ta vẫn còn yếu như những cây non, bởi vậy, chúng ta rất cần sự che chở, bảo bọc cho đến khi thật sự vững vàng. 

Trên đây là ba bài học quý giá rút ra từ tập tính loài rắn trong kinh Mi Tiên Vấn Đáp qua lời giảng của Thầy Thích Trúc Thái Minh. Nhờ lấy trí tuệ Tam Pháp Ấn làm điểm tựa chân thực, đồng thời khéo léo tránh xa bạn ác, nơi cấu uế và các duyên bất thiện, chúng ta sẽ giữ cho tâm mình luôn được sáng trong. 

Mong rằng qua bài viết này, quý độc giả sẽ có thêm góc nhìn đúng đắn để làm chủ bản thân, từng bước vượt qua khổ đau và xây dựng cuộc sống an lạc, hạnh phúc!