Quán thân bất tịnh là đề mục quán thuộc phần niệm về thân của thiền Tứ Niệm Xứ, giúp chúng ta nhìn thấu cơ thể qua 32 thể trược. Từ đó, con người có thể nhận ra thân này thực chất chỉ là một hợp thể bất tịnh, được che lại bởi lớp da bóng bẩy, hồng hào. 

Trong đạo Phật, pháp quán này chính là "liều thuốc" đặc trị để phá vỡ ảo tưởng về vẻ đẹp giả tạm - nguyên nhân gốc rễ gây ra sự ái luyến và khổ đau. Khi nhìn thấu bản chất của thân xác, người thực hành sẽ dễ dàng điều phục tâm tham đắm, đoạn trừ tận gốc phiền não, từ đó phát sinh định lực vững vàng và đạt được an lạc giải thoát.

Quán thân bất tịnh là gì?

Quán thân bất tịnh là đề mục đầu tiên trong pháp môn Tứ Niệm Xứ (gồm Thân, Thọ, Tâm, Pháp), là đề mục sơ cơ nhất cho mỗi hành giả tu tập. Đây là "dưỡng chất" bổ dưỡng trong giáo Pháp của Đức Phật, giúp con người bớt tham đắm ngũ trần, dục lạc. 

Tầm quan trọng của quán thân bất tịnh - "Liều thuốc" đánh tan si mê sắc dục

Sự mê lầm lớn nhất của chúng ta chính là chấp vào thân - lầm tưởng thân này là 'tôi', là 'của tôi'. Trong khi đó, bản chất của thân chỉ là giả hợp, duyên hợp từ thịt, xương, gân, máu,...; cơ thể này vốn rất bất tịnh. Chín lỗ trên thân (cửu khiếu) ngày đêm không ngừng sinh ra những chất bẩn; ngoài ra, còn có ung nhọt, máu mủ,... 

Thế nhưng, do gắn bó với thân xác hàng ngày, gần gũi không rời cho đến khi chết; chúng ta ái luyến và tiếc nuối thân xác, lầm tưởng thân này sạch đẹp, quý báu. Chính vì ái luyến thân mà bao nhiêu dục vọng khởi sinh. Do đó, thực hành quán thân bất tịnh sẽ giúp diệt trừ những niệm ái dục, giúp tâm trí được giải thoát.

Lợi ích cao quý khi thực hành quán bất tịnh đúng cách

Trong kinh Mi Tiên Vấn Đáp có ý dạy rằng: Nếu ai chuyên niệm quán thân bất tịnh, thấy rõ được những uế trược thì sẽ nếm được những “vị ngon ngọt” cao quý. Cụ thể như sau:

1. Hưởng phước báu: Được uống "nước cam lộ thiên cung", tức là hưởng phước báu cõi Trời.

2. Định lực lúc lâm chung: Nếu niệm thân mà có định, thì không bị rơi vào bốn đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, a-tu-la) khi qua đời.

3. Giải thoát: Nếu niệm thân được tốt, ái dục và phiền não tương đối yên lặng thì hành giả sẽ phát sinh tuệ quán. Đây là con đường nuôi dưỡng tuệ mạng; từ đó giúp xuất ly ba cõi (dục, sắc và vô sắc), có thể chấm dứt sinh tử luân hồi, vĩnh ly phiền não và đắc quả Niết bàn.

Cách quán thân bất tịnh

1. “Mổ xẻ” các phần trên cơ thể

Khi “mở” cơ thể bên trong, hình ảnh nội tạng của thân mình vô cùng bất tịnh. Cho nên, chúng ta thực hiện nhận diện thân này là bất tịnh qua cửu khiếu (9 lỗ bất tịnh), quán "mổ xẻ" thân xác từ đầu đến chân với 32 thành phần uế trược như: tóc, lông, móng, răng, da, thịt, gân, xương, tủy, thận, trái tim, gan, bao tử, buồng phổi, ruột già, ruột non, thức ăn, óc, mật, máu, mủ, đờm, mồ hôi, dãi, phân, tiểu, nước mắt, mỡ, nước mũi, nước nhớt, mỡ đặc, màng phổi. 

2. Quan sát thực tế bên ngoài 

Chúng ta có thể quan sát những sự việc thực tế và nhận diện thân mình cũng là một "bao máu mủ tanh tưởi" như vậy.  

Lưu ý: 

- Không bắt buộc với cư sĩ tại gia: Phật tử tại gia vẫn có quyền học và tu tập pháp quán này; tuy nhiên, không bắt buộc như người xuất gia.

- Không nên rơi vào trạng thái cực đoan: Chúng ta không nên rơi vào hai trạng thái: một là xem thường cái thân, đối xử tàn tệ với nó; hai là quá yêu chiều thân xác này, hết lòng chăm lo hay làm “nô lệ” cho nó (tức là quá hưởng thụ). Mặc dù thân này bất tịnh, nhưng chúng ta không vì thế mà từ bỏ nó. Vì nếu hủy hoại thân xác thì không có gì để tu tập. 

Trên đây là những chia sẻ của Thầy Thích Trúc Thái Minh về pháp quán thân bất tịnh. Hy vọng qua bài viết này, quý vị sẽ thấu hiểu bản chất thật của hình hài, nhận diện được những lầm tưởng về vẻ đẹp giả tạm; từ đó có thể ứng dụng ngay vào đời sống sinh hoạt hằng ngày, tự mình đoạn trừ những tâm niệm ái luyến và dục vọng. Khi thực sự làm chủ được tâm trí thì chúng ta sẽ bước đi vững chãi trên con đường hướng tới hạnh phúc, chứng quả giải thoát, an vui.