Tứ đại tức là cái thân của mỗi người, được cấu tạo, kết tụ bởi bốn chất lớn. Chúng ta nên biết, rất nhiều nỗi khổ của con người đều từ thân tứ đại mà thành: bị bệnh tật; đói quá cũng khổ mà no quá cũng khổ; vì yêu thích (ái luyến) thân mình mà chăm sóc, cung phụng quá mức khiến chúng ta tự mình làm nô lệ cho nó;... Tuy nhiên, bản chất của tứ đại là vô thường, chúng ta không thể nắm giữ được, rồi cũng đến lúc nó phải già, phải bệnh, hay biến hoại theo thời gian,...

Vì vậy, nếu tư duy sâu về bản chất của thân tứ đại: vô tri, vô giác; vô thường biến hoại;... thì chúng ta sẽ không sợ hãi, phiền khổ, đắm chấp vào thân này cũng như sống đời an lạc, hạnh phúc và nhẹ nhàng hơn.

Thân tứ đại là gì?

Thân tứ đại (thân xác con người) được hợp bởi bốn yếu tố: Đất, nước, gió, lửa. Đất là những chất rắn bao gồm: xương, thịt, tóc, móng, gân,...; nước là chất lỏng bao gồm: nước tiểu, đờm, dãi,...; gió là hơi thở, khí lực; lửa là nhiệt độ trong cơ thể. 

Bản chất của thân tứ đại

Theo đạo Phật, thân tứ đại có bản chất như sau:

1. Vô tri, vô giác

Tứ đại vô tri, vô giác, không có cảm thức. Ví như chúng ta có tác động lên đất/nước/gió/lửa thì chúng cũng không đau đớn, than vãn.

2. Mang tính vay mượn

Tứ đại đầu tiên được hình thành nhờ tinh cha, huyết mẹ, rất nhỏ bé, chỉ bằng hạt tấm kết lại. Sau đó, hạt tấm hấp thụ máu mẹ để kết thành thai nhi. Khi đủ lớn, thai sẽ xuất ra ngoài, bú sữa mẹ, ăn cháo, ăn cơm,... Như vậy, tất cả đều là vay mượn vật chất tứ đại ở bên ngoài đắp vào (từ khi chỉ có 3 - 4 kg, rồi tăng lên 60 - 70 kg). 

Tuy nhiên, có vay phải có trả. Khi lâm chung, chúng ta phải trả lại hết (đất trở về với đất, nước trở về với nước,...), chúng ta chỉ mang theo nghiệp thức sang kiếp sau. 

3. Do nhân duyên hợp thành

Các sự vật đều do nhân duyên hợp thành. Ví như gia đình có sự hợp thành của cha mẹ, con cái, cháu chắt,... Thân này cũng là hợp thành của tóc, lông, móng, răng, da, thịt, tim,... 

4. Tính vô ngã

Vô ngã là không có cái tôi, không có chủ. Chúng ta lầm tưởng thân này có một chủ nhân nhưng khi tìm kỹ nơi thân xác thì không có gì chủ, mà thân này hợp thành từ rất nhiều bộ phận. Mỗi bộ phận lại có tên riêng, không liên quan đến chữ “tôi”. Quả tim là quả tim, cũng có thể thay thế, không phải là chủ cơ thể, không phải là thật “tôi”; hay phổi, gan, dạ dày, ruột non, ruột già,... cũng vậy. 

5. Tính rỗng không

“Không” tức là không có thật. Sau khi chết, thân này chỉ còn là cái xác, sẽ dần tan rã, cuối cùng chỉ là con số không. Thực tế, bản chất của thân này do tứ đại hợp thành, không có thực thể; đất, nước, gió, lửa hợp rồi tan. 

Trong kinh Bát Đại Nhân Giác có viết: “Tứ đại khổ không”. “Không” ở đây có nghĩa cái thân này không thật sự khổ, cả cuộc đời khổ đau thế nào, cuối cùng cũng không còn gì.

6. Sự khổ đau

Bốn đại (đất, nước, gió, lửa) được ví như bốn con rắn độc hung dữ trong một cái lồng, thường xuyên xung khắc, đấu đá, chế ngự lẫn nhau. 

Cho nên, chúng ta phải điều phối, điều hòa tứ đại. Hằng ngày thường nghĩ phải ăn gì khiến thân được mát mẻ, bớt hỏa; uống nước gì để hết khát;... Nếu ăn uống không đúng cách thì tứ đại bất hòa, lệch lạc. Chính điều này sẽ phát sinh bệnh tật trong cơ thể. 

Nếu ăn uống khiến địa đại tăng thì béo phì, máu huyết khó lưu thông; thủy đại nhiều thì chân tay phù nề; hỏa đại cao thì người gầy còm, khô héo; phong đại mạnh thì xương khớp, gân thịt nhức mỏi, đau đớn,... 

Bên cạnh đó, chúng ta cũng phải chịu khổ của sinh, già, bệnh, chết,... Khổ của vô thường biến hoại, sinh diệt, các nạn nước trôi, lửa cháy, xe tông, rắn cắn, đánh đập, đói khát, nóng lạnh,...

7. Thân bất tịnh

Cửu khiếu (9 lỗ) trong thân như lỗ mắt, lỗ mũi, lỗ miệng, lỗ đại tiểu tiện,... ngày đêm chảy ra các mùi hôi thối, dơ uế,...

8. Thân chứa nhiều tội lỗi

Tâm khởi ác, dẫn đến khẩu nói lời ác, thân hành việc ác, từ đó sinh ra tội lỗi. Ví dụ, nếu khởi tâm sân hận, thù hằn ai đó, thì có thể sinh chửi mắng, vu oan họ và chịu nhân quả của hành động ác đó. 

Cho nên, tâm khởi ác thì thân phải chịu quả. Bởi thân này là tổng báo từ tâm. Tâm chính là gốc, và thân là nơi chứa đựng tất cả những tội khổ. Điều này cũng được khẳng định trong kinh Bát Đại Nhân Giác “Tâm là nguồn việc ác. Thân là rừng nghiệp tội”.

Cách tu tập để không đắm chấp thân tứ đại

Chúng ta thường chấp thân này là của mình nên:

- Đắm chấp, ái luyến, chăm sóc, cung phụng, làm nô lệ cho thân.

- Mê lầm tạo tác các nghiệp xấu, bắt đầu hành trình vơ vét về cho cái “của tôi”. Khi nghiệp tạo thì tiếp tục sinh ra thân mới: có thể là người, ngạ quỷ, súc sinh, đọa địa ngục hoặc sinh làm chư Thiên, chư Thần, về cõi Phật,... tùy vào nghiệp xấu hay nghiệp thiện.

Nếu không giác ngộ được thì đời này tạo nghiệp, đời sau cũng vậy; mãi mãi luân hồi không kết thúc. Vậy nên, để dần bớt ái luyến, đắm chấp thân tứ đại khiến phiền não, mệt mỏi, chúng ta nên:

1. Tư duy sâu về bản chất thân tứ đại

Thân tứ đại vô tri, vô giác; mang tính vay mượn; nhân duyên hợp thành; tính rỗng không; khổ đau; thân bất tịnh; chứa nhiều tội lỗi. 

2. Tư duy để không rơi vào 2 cực đoan 

Không nên đắm đuối, làm nô lệ cho thân nhưng cũng không buông tuồng, tàn nhẫn với nó. Mỗi người nên yêu quý, giữ gìn, bảo trọng thân thể để làm con thuyền vượt qua biển khổ, sông mê. 

3. Tu học Phật Pháp, rèn luyện thân thể

Thấy rõ thế gian, thân tâm này là khổ. Cho nên, phải tìm cách thoát khổ. Và Phật Pháp chính là con đường giúp thoát ly khổ đau. Bên cạnh đó, không buông lung, lười biếng mà biết bảo dưỡng, đặt đúng vị trí, dùng thân hiệu quả từng ngày từng giờ để sinh ra lợi ích.

4. Thiểu dục tri túc (ít muốn, biết đủ)

Từ thân này mà chúng ta có sự thọ hưởng đầy đủ ngũ dục, thân cũng chính là “công cụ” gần gũi để thỏa mãn ngũ dục. Nên chúng ta rất yêu quý, chấp vào thân xác. 

Tuy nhiên, Đức Phật dạy rằng, người ham muốn dục lạc thì như người khát uống nước muối, càng uống càng khát. Ban đầu, chúng ta chỉ cần chút tiền để cuộc sống no ấm; nhưng sau lại muốn thêm nhiều, thêm mãi. Cho nên, người nào lòng dục càng nhiều thì càng khổ. Ví như có người tham tiền mà mất mạng; tham danh mà quỵ lụy, mất nhân tính; tham sắc khiến vào tù ra tội;... 

Vì vậy, mỗi người nên thực hành thiểu dục tri túc - tức là ít muốn, biết đủ. Đối với việc ăn, ngủ, mặc không nên quá dư thừa. Biết quay về làm chủ dục, giữ tâm thanh tịnh thì thân tâm được tự tại, an lạc ngay trong hiện đời. Và thiểu dục giúp chúng ta sống khỏe, sống lâu, thêm ý chí trong cuộc sống.   

Trên đây là những phân tích của Thầy Thích Trúc Thái Minh về thân tứ đại. Hy vọng rằng, qua bài viết này, mỗi người sẽ tư duy sâu về sự khổ của thân tứ đại, từ đó tích cực tu hành để giảm trừ phiền não, được an lành, hạnh phúc trong hiện tại và vị lai.