Thiền là gì? 2 phương pháp thiền giúp giảm lo âu, khai mở trí tuệ

Thiền là phương pháp thực hành căn bản, cốt lõi của Phật giáo, nhằm điều phục tâm, giúp tâm trở về trạng thái an định và sáng suốt. 

Trong guồng quay hối hả của cuộc sống, tâm trí chúng ta thường rơi vào trạng thái căng thẳng và xao động. Thực hành thiền là lộ trình soi sáng và đoạn trừ phiền não nhờ năng lực của định và tuệ, giúp người thực hành đạt được sự thư thái, an lạc ngay trong hiện tại và đưa đến hạnh phúc chân thật trong vị lai. 

Bài viết dưới đây sẽ giúp quý vị hiểu hơn về thiền, cách thực hành và lợi ích thiết thực mà thiền mang lại trong đời sống hàng ngày.

Thiền là gì?

Thiền là phương pháp để điều phục, huấn luyện, quản trị tâm; từ đó giúp cho tâm trở nên nhu nhuyễn, lắng dịu và an định.

Thiền trong tiếng Phạn là Dhyana, tiếng Nhật gọi là Zen và tiếng Anh là Meditation. Khi dịch sang chữ Hán và tiếng Việt, nó có nghĩa là "Tư duy tu" (ngồi yên để tư duy, chiêm nghiệm về một vấn đề) hoặc "Tĩnh lự" (suy tư, nghĩ ngợi trong sự yên tĩnh).

Nguồn gốc của phương pháp thiền

Thiền là một trong những hình thức tu trì của tông phái triết học của Ấn Độ. Nơi đây cũng được coi là cái nôi phát sinh ra thiền với lịch sử hơn 5000 năm, trước khi Đức Phật đản sinh. 

Sau này, trải qua năm năm tầm sư học đạo, Thái tử Tất Đạt Đa (tức Đức Phật Thích Ca) đã theo học hai vị thầy nổi tiếng và chứng đạt được hai tầng thiền cao nhất thời bấy giờ (thiền vô sở hữu xứ và thiền phi tưởng phi phi tưởng xứ). 

Thế nhưng, hai tầng thiền này vẫn chưa giúp Ngài dứt sạch được vô minh, còn chấp ngã, không thể giải thoát. Ngài lìa bỏ pháp thiền này để thực hành khổ hạnh ép xác nhưng vẫn chưa chứng đạt, Ngài trở về con đường trung đạo, thiền định dưới cội cây Bồ đề. Sau khi thiền định 49 ngày đêm, Ngài chứng đắc đạo quả Vô thượng Bồ đề, mở ra một trang sử chói lọi, mới mẻ. Đức Phật đã đạt được tâm an định (chánh định chân thật). Như vậy, phương pháp thiền mà Đức Phật thực hành giúp hành giả vào Thánh quả, chứng đắc Niết bàn.

Các loại thiền Phật giáo

Theo Phật giáo nguyên thủy, thiền được chia thành hai loại gồm: Thiền định, thiền tuệ.

1. Thiền định

Thiền định (thiền chỉ, thiền Samatha) là phương pháp giúp hành giả có định tâm, thiện tâm; làm cho tâm được trở về trạng thái sáng trong, an định.

Thiền định giúp chế ngự được phiền não, 5 pháp chướng ngại (tham dục, sân nhuế, trạo hối, thùy miên và nghi ngờ). Người thiền định cần an trú trong một đề mục thiền định duy nhất. Đề mục quán gồm bốn mươi mục sau:

- 10 đề mục Kasina: Quán đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, ánh sáng, hư không.

- 10 đề mục quán về tử thi: Quán xác mới chết, bầm tím, chảy máu, chảy mủ, bị thủng, bị vỡ, có giòi, bị rời từng đoạn, bị cắn xé, chỉ còn xương trắng. 

- 10 đề mục tùy niệm: Niệm Phật, Pháp, Tăng, Giới, Thí, Thiên, niệm sự chết, niệm 32 thể trược của thân thể, niệm hơi thở, niệm tịnh tĩnh.

- 4 đề mục Vô lượng tâm: Từ, Bi, Hỷ, Xả.

- 1 đề mục quán vật thực bất tịnh: Thấy thức ăn là không sạch sẽ để bớt tham ăn.

- 1 đề mục quán tứ đại: Quán về đất, nước, gió, lửa hợp thành.

- 4 đề mục Thiền Vô sắc: Hư không vô biên, Thức vô biên, Vô sở hữu, Phi tưởng phi phi tưởng xứ.

2. Thiền tuệ

Thiền tuệ (thiền minh sát tuệ, thiền quán, thiền Vipassana) là làm phát sinh trí tuệ, thấy được thật rõ thật tính của sắc Pháp (những thứ về vật chất, thân thể) và danh Pháp (tâm linh, tinh thần gồm cảm thọ, tư tưởng, suy nghĩ và nhận thức) trong tam giới.

Thiền tuệ giúp thấy rõ sự sinh diệt của danh và sắc, trạng thái vô thường, khổ, vô ngã của tất cả các Pháp; từ đó dẫn đến giác ngộ Tứ Thánh đế và chứng đắc Niết bàn.

Ngồi thiền có tác dụng gì?

1. Lợi ích về tinh thần và trí tuệ

- Cải thiện tâm trạng, phát triển trí tuệ: Khi đang buồn phiền, lo âu, sợ hãi, ngồi thiền giúp những tâm trạng đó giảm trừ, tiêu sạch; giúp tâm trí tĩnh lặng, tươi mới, phát triển trí tuệ, tăng khả năng sáng tạo. Người nào tu thiền định đúng cách trong kiếp này, khi tái sinh đời sau sẽ có trí tuệ thông minh. 

- Chứng đắc Thánh quả, đạt đến Niết bàn: Thực hành tinh tấn thiền Phật giáo sẽ giúp hành giả cắt đứt các phiền não, đạt đến Niết bàn. 

- Giảm stress, giúp cơ thể được nghỉ ngơi: Khi đang căng thẳng, bị nhiều công việc chi phối, chỉ cần ngồi thiền khoảng 15 phút, đầu sẽ nhẹ và tâm sẽ an hơn. 

2. Lợi ích trong đời sống, sức khỏe

- Xây dựng mối quan hệ tích cực, không cảm thấy cô độc: Khi có sự thực tập huấn luyện tâm, việc giao tiếp tự nhiên trở nên thân thiện, dễ hòa nhập hơn.

- Giảm căng cơ bắp: Hoạt động thường ngày khiến các cơ như cơ mặt, cơ vai,... bị căng, dẫn đến đau mỏi, sinh ra những hoóc-môn không tốt. Thiền sẽ giúp thư giãn các cơ trên cơ thể. Người thực hành thiền nhiều sẽ giúp nét mặt được nhẹ nhàng, từ bi hơn. 

- Giúp tăng cường hệ miễn dịch, cải thiện sức khỏe cơ thể.

- Giảm đau, cân bằng hoạt động: Khi cơ thể được thả lỏng thì sẽ bớt đau nhức, não bộ cân bằng.

Các bước ngồi thiền đúng cách giúp trí tuệ sáng suốt

Để rõ hơn về các bước ngồi thiền, mời quý vị xem thêm tại đây!

Bài viết trên được tóm tắt từ bài giảng của Thầy Thích Trúc Thái Minh về chủ đề thiền. Mong rằng, quý vị sẽ có thêm những kiến thức đúng về phương pháp thiền, biết cách thực hành hiệu quả, xác định được lộ trình tu tập của mình, để từng bước chuyển hóa phiền não và đạt được sự an lạc, giải thoát chân thật.