Hầu hết chúng ta đều có tâm ý dễ lăng xăng theo ngoại cảnh, đắm chấp vào dục lạc; khiến phiền não, bất an sinh ra. Để giúp mỗi người điều phục tâm an định, trong kinh Mi Tiên Vấn Đáp, câu 214, Tỳ kheo Na Tiên đã mượn 3 tập tính tự vệ của loài nai (ẩn náu an toàn, tuyệt đối không quay lại nơi nguy hiểm và luôn cảnh giác giấu mình) để răn dạy ba bài học: biết chủ động tìm điều kiện thuận lợi để rèn luyện, kiên quyết không quay lại nơi gây ra phiền não và chọn môi trường để phòng hộ tâm cho mình.

Bài viết dưới đây sẽ giúp quý vị hiểu hơn về 3 bài học quý báu từ loài nai; từ đó giúp dứt bỏ phiền não và nuôi dưỡng sự an lạc tự thân.

Đặc tính tự nhiên của loài nai

- Bản tính: Là động vật ăn cỏ, tính nết rất hiền lành, hồn nhiên, vô tư, trong sáng, sống hòa bình và không ác hại loài nào. 

- Sừng (gạc): Sừng con nai dày, dài và chia thành nhiều nhánh nhỏ. 

- Thân hình và màu sắc: Cơ thể săn chắc, kích thước cao lớn, màu sắc đa dạng. 

- Tập tính sinh hoạt:

+ Thời gian kiếm ăn: Hay đi ăn vào ban đêm; ban ngày ở ẩn trong rừng.

+ Thức ăn ưa thích: Thích ăn nhất là chồi non, cây non và lá non; những lá vàng đã rụng thì nai không ăn.

Ba bài học về việc tu tập và điều phục tâm từ loài nai

1. Bài học về cách chọn điều kiện thuận lợi để tu tập

Lời kinh: “Thứ nhất: Ban ngày, nai thường ở trong rừng, đến tối thì tìm đến nơi những khoảng trống. Vị Tỳ-kheo cũng thường như thế, ban ngày ở trong rừng, đến tối tìm đến nơi khoảng trống để hành thiền”.

a. Bản năng tự vệ khi kiếm ăn của loài nai

Ban ngày, con nai ở trong rừng rậm tránh thú dữ (sư tử, hổ, báo); đêm tối, chúng lại ra những khoảng trống tìm cỏ non, cây non để ăn. Đây chính là bản năng tự bảo vệ của nai. 

b. Ứng dụng trong việc chọn ngoại cảnh thuận lợi để tu tập

- Bài học: Ban ngày, vị Tỳ-kheo nên ở nơi rừng vắng vẻ để tránh tiếp xúc phan duyên, sinh phiền não; đêm xuống thì đến những khoảng trống để đi kinh hành, thiền tọa. 

- Ứng dụng thực tế: Người mới tu (sơ cơ, lực còn yếu) phải biết chọn thuận cảnh cho việc tu tập và dụng tâm của mình; biết chọn nơi núi rừng u tĩnh để trợ duyên cho việc thiền định, quán chiếu tâm mình. Hoặc khi cần rèn luyện ý chí, chịu đựng, chúng ta có thể chọn cảnh gian khổ (trời nắng, mưa,...) để tu tập. Cho nên, một người tu hành phải biết thời để chọn lựa cảnh cho mình tu tập.

2. Bài học về việc dứt bỏ phiền não và điều phục tâm ý

Lời kinh: “Thứ hai: Nếu nai bị thợ săn bắn một mũi tên, dẫu né tránh được, nai vẫn không bao giờ còn quay trở lại chỗ bị bắn ấy. Hành giả tu tập sa môn hạnh cũng như thế, đã tránh né được một loại phiền não nào rồi thì không dại gì trở lại chỗ phiền não ấy nữa”.

a. Bản năng tự vệ của nai khi rơi vào trạng thái nguy hiểm

Khi con nai bị bắn, nếu đã tránh được mũi tên, nó không bao giờ quay lại chỗ vừa bị bắn đó. Đó cũng là một cách để chúng tự bảo vệ an toàn cho mình. 

b. Cách để dứt bỏ phiền não và điều phục tâm ý

- Bài học: Đối với người đệ tử tu học Phật, những phiền não đều là đau khổ, kẻ thù. Khi đã né tránh hoặc thoát khỏi một loại phiền não hay môi trường độc hại nào rồi thì quyết không quay lại chỗ ấy.

- Ứng dụng thực tế: Con người thường có thói quen tìm về “cảm giác xưa” như nhớ về nơi chốn, tình cảm hay tư tưởng cũ; từ đó nhớ lại cảm xúc và sinh ra nhiều phiền não. Chính vì vậy, chúng ta mới luẩn quẩn, loanh quanh, ra rồi lại vào. Học theo tập tính của loài nai, người tu học đã thoát khỏi phiền não nào rồi thì cố gắng không quay lại phiền não ấy. 

Phiền não xuất phát từ ba nghiệp (thân - khẩu - ý), trong đó ý là làm chủ. Khi ý hướng đến điều thiện lành, lời nói và hành động sẽ tạo ra nghiệp thiện; giúp gieo trồng nhân lành, được hạnh phúc, an vui. Mỗi chúng ta không nên để tâm ý vọng động, chạy lăng xăng hay đắm say vào dục lạc thì phiền não sẽ không phát sinh. 

Xem thêm: 9 cách đoạn trừ phiền não theo Phật dạy giúp tâm hoan hỷ, đời an vui

3. Bài học về việc chọn "thân cận xứ" cho chính mình 

Lời kinh: “Thứ ba: Nai khi gặp người, thường tìm cách giấu mình ở chỗ nào đó để người khỏi trông thấy. Cũng vậy, vị Tỳ-kheo tu tập sa môn hạnh khi thấy chỗ nào có sự gây gổ, cãi cọ, tranh chấp; nơi nào có người phá giới, lười biếng; hoặc chỗ chùa có sự hỗn tạp, não loạn - thì vị ấy cũng tránh đi với ý nghĩ rằng, sẽ không cho họ tìm thấy, y như con nai kia vậy”.

a. Bản năng giấu mình trước nguy hiểm của nai 

Khi gặp con người, nai luôn tìm chỗ giấu mình để tự vệ, tránh gặp nguy hiểm.

b. Tập “giấu mình” bằng cách chọn thân cận xứ và môi trường sống

- Bài học: Vị Tỳ-kheo thấy nơi cãi cọ, tranh chấp, nơi có người phá giới lười biếng, hoặc nơi hỗn tạp, não loạn thì phải biết tránh đi. Đây chính là cách để chúng ta chọn thân cận xứ cho mình. 

- Ứng dụng thực tế: Môi trường khi tu tập vô cùng quan trọng đối với hành giả. Khi mới vào tu, nhiều người hay bị mất đi những phẩm chất cao quý, lý tưởng tu hành, bắt đầu buông lung, sa đọa. Cho nên, chúng ta cần tránh xa những nguy hiểm về phạm hạnh bằng cách: 

+ Trân trọng môi trường tu tập: Khi đã được ở trong môi trường tốt đẹp, ta phải biết trân trọng, giữ gìn; tránh xa những người có tâm tính buông lung tu tập. Đặc biệt là tự phòng hộ tâm cho mình bằng cách tôn kính, quý trọng giới luật. 

+ Nương tựa vào đại chúng, bậc có giới đức: Việc nương tựa vào sức mạnh của đại chúng sẽ tạo ra hàng rào bao bọc, chở che an toàn cho mình. Chúng ta hãy gần gũi, thân cận với các bậc giới đức, có trí tuệ; kết giao với bạn với những người có chí nguyện tu hành; nuôi dưỡng thiện tâm tăng trưởng. 

Bài viết trên được tóm tắt từ lời giảng của Thầy Thích Trúc Thái Minh về ba bài học ý nghĩa từ con nai trong kinh Mi Tiên Vấn Đáp. Mong rằng đây sẽ là lời nhắc nhở quý báu giúp mỗi người biết chọn môi trường tu tập tốt đẹp, kiên quyết dứt bỏ cạm bẫy phiền não và luôn phòng hộ tâm ý trên con đường hướng tới sự giải thoát tối thượng.

Mời quý vị tiếp tục tham khảo các bài giảng tại chuyên mục bài viết Phật giáo. Nếu có thắc mắc, quý độc giả có thể để lại bình luận bên dưới để được hỗ trợ. Kính chúc quý vị luôn thân tâm an lạc!