Hổ thẹn là nguồn tâm cao quý, là một “món trang sức” quý báu mà mỗi người nên có; giúp chúng ta biết sửa mình để hoàn thiện bản thân, được an vui và thành công trong cuộc sống. 

Tuy nhiên, nhiều khi chúng ta lại có tâm lý hổ thẹn một cách tiêu cực như mặc cảm, tự ti về hoàn cảnh, xuất thân,... Điều này sẽ khiến chúng ta thêm sân hận hoặc làm những việc bất thiện.

Bài viết sẽ giúp quý vị biết cách phân biệt các loại hổ thẹn và lợi ích khi khởi sinh sự hổ thẹn cần có (là tâm hổ thẹn với những hạt giống tham, sân, si và những ý nghĩ, hành động bất thiện của chính mình).

Hổ thẹn là gì? Phân biệt 2 loại hổ thẹn trong đời 

Trong Phật giáo, hổ thẹn còn gọi là tàm quý. “Hổ” (tàm) là xấu hổ với người khi mình làm việc xấu ác. “Thẹn” (quý) là khi làm việc ác thì thẹn, e ngại với chính mình. 

Hổ thẹn được chia làm 2 loại:

1. Hổ thẹn tiêu cực: Đây là sự hổ thẹn của người phàm phu, không biết giáo Pháp, không biết tu tập. Họ hổ thẹn, xấu hổ vì hoàn cảnh nghèo khổ, địa vị thấp kém, ngoại hình xấu xí, bị thất bại, thua lỗ, phá sản, bị người khác khinh rẻ,... Có nhiều người vì hổ thẹn do xuất thân thấp kém, học tập kém cỏi,... mà không dám xuất hiện, sợ sệt, e dè,...

Phật giáo chỉ ra rằng, những tâm xấu hổ, sợ hãi kể trên bản chất thuộc về tâm sân, khiến chúng ta phải chịu những tâm lý tiêu cực: tự ti, mặc cảm, nhút nhát, khởi thêm tham dục, hận thù,... Ví dụ: Nhiều cô gái, chàng trai từ quê lên thành thị học, khi thấy bạn bè có điện thoại, xe máy,... thì sinh ra tâm hổ thẹn, làm những điều bất thiện (trộm cắp) để có tiền bằng bạn bằng bè. 

Như vậy, hổ thẹn tiêu cực là loại hổ thẹn dẫn đến cảm xúc tự ti, mặc cảm, hận thù, oán trách, không dám tiến lên, phát sinh việc làm bất thiện,... 

2. Hổ thẹn tích cực: Đây là sự hổ thẹn của những người biết giáo Pháp, biết tu tập, là những tài sản quý báu của bậc Thánh. Họ sẽ hổ thẹn, sợ hãi khi bị tham, sân, si chi phối; khi nhân cách của mình xấu xa; ý nghĩ, hành động bất thiện,... Họ nhận diện được tâm bất thiện, cảm thấy hổ thẹn, quay lại sửa mình và quyết đoạn trừ. 

Là người Phật tử, chúng ta nên chọn sự hổ thẹn của người có trí. Hổ thẹn trước những bất thiện tâm, việc làm xấu ác của mình, để sửa mình, để tiến lên. Trong kinh Hiền Nhân có liệt kê các điều mà người thế gian đáng hổ thẹn: Làm vua không hiểu chính trị, tôi thần mà vô lễ, thọ ân mà không lo báo đáp, có tội lỗi mà không chịu chừa bỏ, một vợ hai chồng,..., tập học mà không thành, có binh khí mà không thể chiến đấu, kẻ bỏn xẻn thấy người bố thí, tôi tớ mà chủ không sai khiến được. 

Hổ thẹn - “món trang sức” quý báu 

Khi biết hổ thẹn, xấu hổ với những việc làm xấu ác, tâm bất thiện, chúng ta sẽ nhận được nhiều lợi ích, kết quả tốt đẹp, thù thắng như:

1. Che chở thế giới: Trong kinh Tăng Chi Bộ, Đức Phật dạy: Tàm và quý (hổ và thẹn) là hai pháp trắng, giúp che chở cho thế giới. Nếu không có tàm quý, xã hội sẽ rối loạn, con người sẵn sàng làm việc xấu mà không sợ hãi, ngại ngùng,... quả báo ác sẽ đến với thế giới, nhân loại chịu khổ đau. 

2. Pháp quan trọng đối với hành giả tu tập: Trong kinh Trung A Hàm có ý rằng: Nếu không có tâm tàm quý sẽ làm tổn hại đến ái, kính, tín, chính tư duy, chính niệm, chính trí, giữ gìn các căn, yểm ly, vô dục, giải thoát, Niết bàn,... 

3. Dễ dạy bảo, sách tấn: Trong kinh Hiền Nhân có viết: “Những ai biết hổ thẹn đều là kẻ rất dễ dạy, rất dễ sách tấn cũng như điều khiển ngựa hay”.

4. Có thể tiến bộ, thực hành tứ chánh cần: Khi biết hổ thẹn với những điều xấu, điều tội lỗi thì chúng ta mới có thể tiến bộ, thực hành tứ chánh cần. Tứ chánh cần là ngăn ác, diệt ác, sinh thiện, tăng trưởng thiện. Bởi nếu không hổ thẹn thì không thể ngăn ác, diệt ác, sinh thiện và tăng trưởng thiện. Vì vậy, tàm quý chính là “món trang sức” quý báu. 

5. Động lực tu hành chứng quả: Trong lịch sử Phật giáo có ghi lại sự kiện Đại đức Ayamitta khi biết thí chủ cúng dường những đồ ngon, còn để lại những thứ đồ ăn thiu chua, Đại đức tự trách bản thân chưa đoạn diệt các phiền não, nhiễm ô nên thấy hổ thẹn, không xứng đáng thọ nhận cúng dường. Vì vậy, Ngài đã phát nguyện tu tập. Nhờ giới đức trong sạch, Ngài hành thiền trong một thời rất ngắn liền chứng quả A La Hán. 

6. Tài sản bậc Thánh: Tàm, quý nằm trong bảy tài sản của bậc Thánh. Bảy tài sản của bậc thánh (hay còn gọi là thất Thánh tài) bao gồm: tín tài, giới tài, tàm tài, quý tài, văn tài, thí tài và tuệ tài.

7. Cán của lưỡi cày trí tuệ: Trong kinh Nikaya, Đức Phật ví trí tuệ là cái cày, còn tàm quý là cán cày. Khi chúng ta cảm thấy hổ thẹn vì làm việc xấu, thì sẽ lái lưỡi cày đi đúng đường, không phạm phải tội lỗi. 

Trên đây là những phân tích của Thầy Thích Trúc Thái Minh về tâm hổ thẹn. Hy vọng rằng, qua bài viết này, mỗi người biết hổ thẹn với những điều tội lỗi, xấu xa; từ đó hoàn thiện bản thân, trở thành con người tốt đẹp, hướng thiện, hướng thượng.