Trưởng lão Tissa là một vị Tỳ-kheo nổi tiếng trong Tích Truyện Pháp Cú, gắn liền với bài học sâu sắc về quy luật nhân quả công minh. 

Vốn là một chàng trai khỏe mạnh, nhưng do nhân ác trong kiếp quá khứ mà Ngài Tissa phải gánh chịu quả toàn thân nổi mụn nhọt, lở loét hôi thối đến mức bị huynh đệ ruồng bỏ. Giữa lằn ranh sinh tử, Đức Phật với lòng từ bi vô hạn của một bậc Cha lành đã không ngần ngại đích thân nấu nước nóng, lau rửa thân thể và chăm sóc cho người đệ tử tội nghiệp. Nhờ tình thương bao la của Như Lai, thân thể Tissa dần được hồi phục, tâm trí an tĩnh; đặc biệt, sau khi lắng nghe Đức Phật thuyết bài kệ Pháp Cú về thân xác vô thường, Trưởng lão Tissa đã ngay lập tức chứng đắc quả vị A-la-hán và nhập Niết bàn. 

Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn thấu rõ quy luật nhân quả và sự vô thường, bất tịnh của thân xác qua bài học từ Ngài Tissa; từ đó học được cách bình thản đối diện với nghịch cảnh, bệnh tật hay những biến cố bất ngờ trong cuộc sống để luôn giữ được sự an yên trong tâm hồn.

Trưởng lão Tissa là ai?

Trưởng lão Tissa (còn được gọi đầy đủ là Putigatta Tissa), vốn là chàng trai sống tại thành Xá Vệ, kinh đô của nước Kiều Tất La (Kosala) do vua Ba Tư Nặc trị vì. 

Sau khi nghe Đức Phật thuyết pháp, chàng trai phát khởi đạo tâm và xin xuất gia vào Tăng đoàn (khi thành Tỳ-kheo được gọi là Trưởng lão Tissa). Về sau do căn bệnh lở loét trầm trọng khiến cơ thể hư thối, ông được gọi với cái tên Putigatta Tissa, nghĩa là "Trưởng lão lở loét”.

Biến cố cuộc đời của Tỳ-kheo Tissa và sự cứu rỗi từ lòng từ bi của Đức Phật

1. Căn bệnh mụn nhọt lở loét kinh hoàng và sự ruồng bỏ

Một thời gian sau khi xuất gia, toàn thân Trưởng lão Tissa nổi mụn nhọt, bắt đầu từ những mụn nhỏ như hạt cải, lớn dần bằng hạt đậu, hạt táo và bằng trái viva. Cuối cùng mụn nhọt vỡ ra gây lở loét toàn thân. Khi bệnh tình trầm trọng, xương cốt ông bị hư thối, máu mủ dính đầy y phục, khiến các bạn cùng liêu không thể săn sóc nên đuổi Ngài ra khỏi liêu, để nằm dưới đất chẳng ai giúp đỡ.

2. Sự chăm sóc ân cần và lời giáo hóa thức tỉnh của Đức Phật

Đức Phật không bao giờ quên quan sát thế gian mỗi ngày hai lần, bình minh và chiều đến. Ngài nhìn từ chân trời đến hương thất không thiếu sót, và thấy Trưởng lão Tissa. Biết rằng ông sắp chứng A-la-hán và không còn ai nương tựa ngoài Phật; Đức Thế Tôn liền từ hương thất đi một vòng tinh xá đến nhà bếp. Ngài rửa nồi nước đặt lên lò than và đợi. Khi nước đã nóng, Ngài hướng về phía giường nằm của Tissa.

Lúc đó các Tỳ-kheo thưa với Đức Phật:

- Xin Thế Tôn đi trước, chúng con sẽ khiêng ông ta đến nhà bếp.

Thế Tôn bảo mang đến một cái chậu và đổ nước nóng vào. Ngài bảo các Tỳ-kheo cởi ngoại y của Tissa, giặt bằng nước nóng cho thật sạch rồi phơi khô dưới ánh nắng. Sau đó, Ngài dùng nước nóng lau mình, kỳ cọ và cho Tissa tắm nắng. Tắm xong thì ngoại y của ông cũng vừa khô. Thế Tôn sai mặc ngoại y cho Tissa và bảo lấy nội y giặt nước nóng. Khi người ông đã khô ráo thì nội y cũng vừa khô. Ðược mặc y vàng làm nội y và một cái khác làm ngoại y, Tỳ-kheo Tissa nằm xuống giường, thân thể khỏe khoắn và tâm an tĩnh. 

Thế Tôn đứng nơi đầu giường và bảo Tỳ-kheo Tissa:

- Tỳ-kheo, thần thức sắp rời ông, chẳng bao lâu thân ông sẽ thành vô dụng như khúc gỗ nằm lăn trên đất. Và Ngài đọc Pháp Cú: 

Không bao lâu thân này, 

Sẽ nằm dài trên đất, 

Bị vất bỏ, vô thức, 

Như khúc cây vô dụng. 

Cuối bài kệ, Trưởng lão Putigatta Tissa chứng A-la-hán và nhập Niết bàn. Thế Tôn cho tiến hành lễ Trà tỳ, lấy Xá lợi và xây bảo tháp thờ phụng.

Nhân duyên tiền kiếp: Ác nghiệp bẻ cánh chim và bát cơm cúng dường bậc Thánh

Đức Phật đã kể câu chuyện tiền kiếp của Tissa cho các Tỳ-kheo khác như sau:

Vào thời Đức Phật Ca Diếp (trước thời Đức Phật Thích Ca), Trưởng lão Tissa từng là người bẫy chim. Ông bắt được rất nhiều chim, đa số mang vào hoàng cung hoặc mang đi bán. Nếu giết chim đi và cất lại quá lâu không đem bán thì thịt chim sẽ hư thối, nên để giữ chim khỏi bay mất, ông thường bẻ xương chân và xương cánh của chúng, rồi dồn đống chúng lại một chỗ để đem ra bán vào ngày hôm sau. Nếu bẫy được quá nhiều, ông cũng đánh chén vài con.

Một hôm, thức ăn nấu chín thơm phức vừa dọn lên, có một vị A-la-hán dừng chân trước cửa nhà ông khất thực. Ông bỗng thấy lòng thanh thản, thầm nghĩ mình đã giết hại và thịt nhiều sinh mạng nên muốn cúng dường Ngài. Và ông đỡ bình bát, bỏ đầy những món ăn thơm, năm vóc gieo xuống đất, đảnh lễ và thưa: 

- Tôn giả! Xin cho con được vào quả vị cao nhất mà Ngài đã chứng. 

Trưởng lão hồi hướng công đức cho ông sẽ được như vậy. 

Kết thúc câu chuyện, Đức Phật Thích Ca chỉ dạy các Tỳ-kheo, do công đức đã làm này, phước báo đã đến với Tissa như thế. Vì ông đã bẻ chân chim nên tứ chi ông bệnh hoạn và xương ông ung thối. Vì ông cúng dường thức ăn ngon cho bậc A-la-hán nên sau này Trưởng lão đã chứng quả A-la-hán.

5 bài học sâu sắc từ câu chuyện của Trưởng lão Tissa

1. Tưới tẩm hạt giống Bồ đề qua việc tinh tấn nghe Pháp

Trưởng lão Tissa vốn là một chàng trai ở thành Xá Vệ, nhờ thường xuyên được nghe Đức Phật thuyết pháp mà phát khởi đạo tâm, hiểu được đạo lý và từ đó phát nguyện xin xuất gia vào Tăng đoàn.

Bài học: Bước đầu tiên của con người trên con đường tu tập là lắng nghe và học hỏi Phật Pháp để từ đó phát khởi thiện tâm cao quý. Cho nên, chúng ta phải chăm chỉ nghe học Pháp để hạt mầm Bồ đề, đạo tâm được nảy nở. Ngược lại, nếu không nghe, học, tư duy Pháp thì khó trở thành người Phật tử thuận thành đúng nghĩa.

2. Nhận diện bản chất bất tịnh và vô thường của thân xác

Thân thể Trưởng lão Tissa từ một người khỏe mạnh nhưng sau này bị bệnh, toàn thân lở loét, máu mủ tanh hôi chảy ra, xương thịt hôi thối khiến huynh đệ xa lánh, không muốn săn sóc Ngài. Nhưng Trưởng lão Tissa không oán trách, hờn giận bất cứ ai. Ngài đã tận dụng chính nỗi đau của bệnh tật để quán chiếu về Khổ đế. Về sau, Đức Phật đã dạy ông bài kệ rằng: Không bao lâu thân này sẽ nằm dài trên đất. Bị vứt bỏ vô thức như khúc cây vô dụng. Và sau đó, Trưởng lão đắc quả A-la-hán, nhập diệt Niết bàn.

Bài học: 

- Thấy rõ bản chất của thân xác này là bất tịnh (tức là không sạch sẽ). Thực chất, nó chỉ là “đãy da” chứa đầy bên trong là máu mủ, ung nhọt, đờm dãi, phân tiểu,... và không có gì cao quý, tốt đẹp. Bởi vậy, chúng ta cần quán chiếu thân xác này là tứ đại giả hợp, vô thường khổ đau để không bám chấp thân này là thật.

- Chúng ta sinh ra đều phải đón nhận “bản án tử hình”. Cho nên, người đệ tử Phật phải biết “lo xa” để đến ngày xả bỏ báo thân được ra đi thanh thản, không sợ hãi và được tái sinh vào cảnh giới tốt đẹp.

Xem thêm: Người mất sẽ đi về đâu? Liệu có cách nào để hương linh được siêu thoát không?

Thực hành: Thực hành các pháp quán trong nhà Phật: quán bất tịnh (thuộc Thiền Tứ niệm xứ), tức quán 32 thể trược (lông, móng, răng, da, thịt, gân, xương, tuỷ, thận,...); quán xác chết (thân xác bầm tím, chảy máu,,...). 

Xem thêm: Thiền tứ niệm xứ: Cách thực hành để tâm an, trí sáng, hết lo âu

3. Lòng từ bi vô lượng của đấng Cha lành

Đức Phật - bậc tối tôn tối thượng trong tam giới, Ngài là vua của tất cả các vua, Thánh của tất cả bậc Thánh và không ai có thể sánh bằng. Ngài đã đích thân đi nấu nước nóng, tự tay lau rửa, kỳ cọ thân thể lở loét và giặt y phục cho Trưởng lão Tissa khi ông bị mọi người bỏ mặc. Sau đó, nhờ lòng từ bi yêu thương của Đức Phật, thân thể của Tissa đã trở nên khỏe khoắn, an lành hơn.

Bài học: Qua đó, chúng ta cảm nhận được lòng từ bi của Đức Phật. Quả thực, Ngài xứng đáng là bậc Cha lành của muôn loài. Tình thương yêu của Ngài trải rộng khắp muôn nơi.

4. Quy luật nhân quả công minh

Trong tiền kiếp thời Đức Phật Ca Diếp, Tissa từng làm nghề bẫy chim. Để chim không bay mất mà vẫn tươi sống, ông thường xuyên bẻ gãy xương chân và xương cánh của chúng. Chính vì ác nghiệp này, trong kiếp hiện tại, ông phải chịu quả báo ứng là toàn thân nổi mụn nhọt lở loét, máu mủ và xương cốt bị hư thối. 

Bài học: "Gieo nhân nào gặt quả nấy” là quy luật rất rõ ràng, công bằng. Chúng ta phải tin sâu nhân quả, dứt khoát bỏ ác làm lành, phải trở thành người hiền thiện. Thấu rõ những điều ác chính là bất tịnh, cấu nhiễm, đọa lạc.

5. Sức mạnh của thiện tâm và nguyện lực

Trong tiền kiếp, Tissa dù làm nghề bẫy chim, nhưng khi thấy một vị A-la-hán đi khất thực, Tissa thấy lòng thanh thản, thành tâm cúng dường món ăn thượng vị và phát nguyện: "Xin cho con được vào quả vị cao nhất mà Ngài đã chứng”. Trong kiếp hiện tại, Tissa được gặp Phật Thích Ca và chứng đắc quả A-la-hán.

Bài học: 

- Tissa (trong tiền kiếp) đã từng làm nghề săn bắt chim và không khởi được chút thiện tâm nào. Thế nhưng, trước dung mạo, hình tướng giải thoát cũng như tâm từ của bậc Thánh đã kích phát được thiện tâm của Tissa; khiến ông chợt nhận ra tội lỗi của mình và phát khởi thiện tâm để bòn chút phước đức.

- Lời chú nguyện hồi hướng của một vị A-la-hán chắc chắn sẽ thành tựu. Trong kinh điển ghi rằng, Đức Phật bảo Tôn giả A Nan ra sông lấy nước. Khi ấy, vừa có khoảng 500 cỗ xe ngựa đi ngang qua khiến nước sông trở nên đục ngầu. Thấy vậy, Ngài A Nan bạch với Đức Phật rằng nước không thể dùng được. Thế nhưng, Đức Phật vẫn chỉ dạy Ngài A Nan hãy tiếp tục đi lấy nước. Tôn giả A Nan vâng lời ôm bát ra sông, và kỳ diệu thay, khi đến nơi thì dòng nước đã trở nên trong vắt.

Qua câu chuyện ấy có thể thấy rằng, công đức của các bậc Thánh có sức chiêu cảm tất cả mọi điều. Cũng như vị A-la-hán chú nguyện hồi hướng công đức cho tiền thân của Tissa, thì quả lành ấy nhất định sẽ thành tựu.

Trên đây là những phân tích của Thầy Thích Trúc Thái Minh về Trưởng lão Tissa. Cuộc đời của Trưởng lão là bài học đắt giá về quy luật "gieo nhân nào, gặt quả nấy". Ác nghiệp bẻ gãy xương chim trong tiền kiếp đã khiến Ngài Tissa phải trả giá bằng sự đau đớn tột cùng của thể xác; nhưng chính niệm thiện lành cúng dường bậc Thánh đã gieo mầm cho quả vị giải thoát A-la-hán về sau. 

Qua câu chuyện này, chúng ta không chỉ thấm thía sự vô thường của xác thân để răn mình dứt bỏ ác nghiệp, gieo mầm thiện lành; mà còn hiểu rõ tình thương bao la của Đức Thế Tôn dành cho chúng sinh. Ân đức ấy chính là ngọn hải đăng soi đường, nhắc nhở chúng ta trọn niềm tin nương tựa vào chánh Pháp, tinh tấn tu tập và nuôi dưỡng thiện tâm từng ngày.