🔴 Pháp thoại: "Lợi ích cho kẻ còn người mất" | Kinh Địa Tạng (phẩm 7) | Ngày 13/10/Bính Ngọ

Thứ Bảy, 21/11/2026

tức 13/10 Bính Ngọ

Tôn giả Cakkhupala: 5 bài học làm chủ thân tâm, sống có ý chí

Ngày 21/11/2026

-
aa
+

Tôn giả Cakkhupala là bậc Thánh Tăng thời Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, nổi bật với ý chí kiên định và hạnh nguyện tu tập dũng mãnh. Tích Truyện Pháp Cú ghi chép lại rằng, Ngài phát nguyện tinh tấn hành trì trong ba oai nghi đi, đứng, ngồi, tuyệt đối không nằm ngủ. Dù đôi mắt mù hẳn, Ngài vẫn kiên trì tu tập cho đến khi đoạn trừ các lậu hoặc, chứng đắc quả vị A-la-hán và an trú trong an lạc của Minh sát tuệ.

Đặc biệt, sự kiện về đôi mắt mù của vị Thánh giả Cakkhupāla còn đưa người đọc trở về tiền kiếp của Ngài: Ngài từng là một thầy thuốc, vì khởi tâm bất thiện mà tạo nghiệp khiến một người phụ nữ mất đi thị lực. Đó là lời nhắc nhở mỗi chúng ta trong cuộc sống hằng ngày, khi đối diện với những điều bất như ý trong các mối quan hệ, cần tỉnh giác trước những tâm niệm bất thiện; bởi chúng có thể dẫn đến lời nói, hành động gây tổn hại cho người khác và gieo nhân không lành.

Từ cuộc đời Trưởng lão Cakkhupala, bài viết đúc kết 5 bài học sâu sắc về sự tinh tấn tu hành, sự thận trọng khi nhìn nhận sự việc,… giúp mỗi người soi chiếu lại bản thân để nuôi dưỡng nguồn tâm thiện lành.

Trưởng lão Cakkhupala – Bậc Thánh giả với hạnh nguyện dũng mãnh, đoạn tận lậu hoặc

1. Xuất thân

Ngài Cakkhupala (hay được gọi là Maha Pala, Palita) là con trai của một vị trưởng giả giàu có tên Maha Suvanna (Đại Phú) ở thành Xá Vệ. Dù sở hữu khối tài sản lớn và có đủ mọi thú vui ở thế gian nhưng vợ chồng trưởng giả lại không có con. Một hôm, trên đường trở về sau khi đi tắm, trưởng giả nhìn thấy một cây rừng thật lớn, tán lá to rộng, nghĩ rằng đây chắc là chỗ ở của một vị thần đầy uy lực, trưởng giả ra lệnh cho người dọn sạch miếng đất dưới gốc cây, rào tường xung quanh, rải cát bên trong, trang hoàng đủ các loại cờ xí và phát nguyện: “Nếu có một đứa con thì ta sẽ tạ ơn Thần xứng đáng”.

Không bao lâu sau, vợ trưởng giả mang thai và hạ sinh một bé trai. Tin rằng con mình có được là nhờ sự bảo vệ và chăm sóc cội cây, nên ông đặt tên con là Maha Pala (Bảo Trợ anh). Về sau, vợ chồng Trưởng giả sinh thêm một người con trai nữa và đặt tên là Culla Pala (Bảo Trợ em). Khi hai anh em trưởng thành, cha mẹ lần lượt cưới vợ cho các con. Sau khi trưởng giả và phu nhân qua đời, toàn bộ gia sản được giao lại cho hai anh em.

Hai anh em Maha Pala (Bảo Trợ anh) và Culla Pala (Bảo Trợ em) (ảnh minh họa)

Hai anh em Maha Pala (Bảo Trợ anh) và Culla Pala (Bảo Trợ em) (ảnh minh họa)

2. Cơ duyên xuất gia

Một ngày nọ, Maha Pala trông thấy nhiều cư sĩ mang hương hoa đến tịnh xá Kỳ Hoàn để nghe Đức Phật thuyết Pháp. Anh liền xin đi theo và đến đảnh lễ Đức Phật rồi ngồi bên ngoài vòng pháp hội. 

Khi chư Phật thuyết Pháp, các Ngài luôn tùy theo căn cơ của thính chúng từng người một, xem người nào thích hợp để quy y, để thọ giới hoặc xuất gia. Ngày hôm ấy, Đức Phật để ý đến căn cơ Maha Pala và thuyết Pháp cho anh ta. Ngài giải thích rành rẽ, theo thứ lớp từng vấn đề về trí tuệ, bố thí, giới luật, sự sanh thiên, nghiệp báo, sự ngu si và uế trược của dục lạc, và về phước lành của hạnh xuất gia.

Sau khi lắng nghe Phật Pháp, Maha Pala quán chiếu rằng khi con người qua đời, của cải, thân quyến hay ngay cả thân xác cũng không thể mang theo. Từ đó, anh ta khởi tâm muốn từ bỏ đời sống tại gia để xuất gia tu học.

Được Đức Phật dạy nên báo tin cho người thân trước khi xuất gia, Maha Pala trở về nhà, giao toàn bộ tài sản cho người em trai là Culla Pala quản lý. Dù người em nhiều lần khuyên can, cho rằng anh còn trẻ, có thể tiếp tục làm việc thiện khi sống đời cư sĩ và đợi đến tuổi già mới xuất gia, nhưng Maha Pala vẫn kiên định với chí nguyện của mình. Anh ta cho rằng tuổi già thân thể suy yếu, việc tu tập sẽ gặp nhiều trở ngại nên không thể chần chừ. Mặc cho người em tha thiết giữ lại, Maha Pala vẫn đến gặp Đức Phật và xin được xuất gia vào nhập Tăng đoàn.

Maha Pala vẫn đến gặp Đức Phật và xin được xuất gia vào Tăng đoàn (ảnh minh họa)

Maha Pala vẫn đến gặp Đức Phật và xin được xuất gia vào Tăng đoàn (ảnh minh họa)

3. Quá trình tu tập và chứng đắc Thánh quả

Sau khi xuất gia, Ngài Maha Pala phát nguyện trong suốt ba tháng an cư sẽ không nằm ngủ, chỉ chuyên tâm tinh tấn thiền định. Sau tháng đầu tiên, do liên tục thức đêm hành thiền, đôi mắt của Ngài bắt đầu đau nhức, nước mắt chảy không ngừng. Dù vậy, Ngài vẫn không thay đổi thời khóa, suốt đêm dốc hết thân tâm ngồi thiền, sáng mới vào tịnh thất ngồi nghỉ rồi tiếp tục ôm bát khất thực.

Thấy mắt Ngài ngày càng đau, chư Tăng đã mời y sĩ đến chữa trị. Y sĩ bào chế thuốc và thăm hỏi nhưng bệnh của Ngài vẫn không thuyên giảm. Nghi ngờ nguyên nhân là vì Ngài không chịu nằm nghỉ khi dùng thuốc, y sĩ đến tận tịnh thất thì thấy nơi ở của Ngài chỉ có lối kinh hành và chỗ ngồi, hoàn toàn không có chỗ nằm. Ông tha thiết khuyên Ngài nên nghỉ ngơi để việc chữa trị có hiệu quả.

Trước lời khuyên ấy, Trưởng lão đã bảo y sĩ quay về và Ngài tự hội ý với chính mình: "Này Palita, Thầy quý con mắt hay quý Phật đạo?”. Ngài suy niệm rằng trong vô lượng kiếp luân hồi, mình đã không được mắt sáng mà chưa từng gặp được chánh Pháp. Nay may mắn gặp Phật, đã phát nguyện tinh tấn suốt ba tháng thì thà để đôi mắt hư hoại, chứ không thể vì thân này mà từ bỏ chí nguyện tu hành. Sau đó, Ngài đọc những bài kệ quán thân vô thường để tự sách tấn, rồi tiếp tục giữ vững hạnh nguyện của mình.

Thấy Ngài vẫn không chịu nằm nghỉ, y sĩ đành từ chối tiếp tục chữa bệnh. Dù vậy, Ngài Maha Pala vẫn kiên định tự nhắc mình rằng: "Dầu cho y sĩ từ bỏ ta, ta cũng không được từ bỏ tư thế ngồi của mình”.

Cuối cùng, nhờ ý chí tinh tấn không thối chuyển, đến cuối đêm, tuy đôi mắt của Ngài mù hẳn nhưng các lậu hoặc cũng đồng thời được đoạn tận. Ngài chứng quả A-la-hán và an trú trong niềm an lạc của Minh sát tuệ.

Ngài cũng đã trợ duyên cho các thầy Tỳ-kheo đồng tu, tất cả các Tỳ–kheo đó đều chứng đắc A-la-hán vì các bạn đồng tu rất kính nể và vâng phục Ngài.

Nhờ ý chí tinh tấn không thối chuyển, Ngài Maha Pala chứng quả A-la-hán và an trú trong niềm an lạc của Minh sát tuệ (ảnh minh họa)

Nhờ ý chí tinh tấn không thối chuyển, Ngài Maha Pala chứng quả A-la-hán và an trú trong niềm an lạc của Minh sát tuệ (ảnh minh họa)

Sức mạnh của giới luật và sự hộ trì của vua Trời Đế Thích

1. “Bản án” nghiêm khắc cho người Sa-di phạm giới

Cuối mùa an cư, các Tỳ-kheo xin phép Trưởng lão Palita lên đường trở về gặp Đức Phật. Vì tuổi cao, sức yếu, lại bị mù và phải đi qua khu rừng có nhiều ma quỷ, Trưởng lão bảo các thầy đi trước, đồng thời dặn nếu gặp người em của Ngài thì báo tin; lúc đó, người em sẽ cử người đến đón. Dù không muốn rời Trưởng lão, các Tỳ-kheo vẫn phải lên đường. Sau khi được dân làng tiếp đãi và lưu luyến tiễn đưa, các thầy đến Kỳ Viên tịnh xá, đảnh lễ Đức Phật cùng tám mươi vị Đại Trưởng lão, rồi ghé thăm người em của Trưởng lão Palita.

Nghe tin anh mình đang sống một mình trong hoàn cảnh khó khăn, người em đau khổ, khóc lóc và không biết phải làm sao. Các Tỳ-kheo đề nghị cử người đến đón Trưởng lão. Người em xin cho Palita, con của chị mình, đi đón cậu. Vì đường đi nguy hiểm, các thầy khuyên nên cho chàng xuất gia để chuyến đi an toàn hơn. Người em đồng ý, và sau hai tuần được hướng dẫn cách đắp y cùng các bổn phận của người xuất gia, chú Sa-di trẻ lên đường.

Sau khi đi qua nhiều làng mạc, chú Sa-di gặp một cụ già biết nơi Trưởng lão Palita đang ẩn cư. Cụ dẫn chú đến gặp Trưởng lão. Trong hai tuần, chú tận tụy chăm sóc Ngài, chu toàn mọi việc lớn nhỏ. Sau đó, chú thưa rằng người cậu mong được gặp Ngài và đề nghị cùng trở về. Trưởng lão đồng ý, bảo chú nắm lấy đầu gậy để dẫn đường. Dân làng tìm mọi cách thuyết phục Trưởng lão ở lại nhưng không được, đành khóc lóc tiễn Ngài đi một đoạn.

Khi hai người đến làng Katthanagara ven rừng, chú Sa-di nghe tiếng hát trong trẻo của một cô gái đang gom củi. Bị tiếng hát thu hút, chú buông đầu gậy, xin Trưởng lão chờ một lát rồi đi đến chỗ cô gái và phạm giới tà hạnh với nàng.

Đợi lâu không thấy chú trở lại, Trưởng lão đoán rằng chú đã phạm giới. Khi chú quay về và giục Ngài tiếp tục lên đường, Trưởng lão nghiêm giọng hỏi chú có phạm tội hay không. Chú im lặng, không trả lời. Trưởng lão tuyên bố rằng người đã phạm tội không xứng đáng nắm đầu gậy của Ngài.

Chú Sa-di ăn năn, cởi y vàng, trở lại làm cư sĩ và thú nhận rằng mình xuất gia không phải vì tín tâm, mà chỉ vì sợ những nguy hiểm dọc đường. Tuy nhiên, Trưởng lão vẫn kiên quyết không cho chú tiếp tục dẫn đường. Ngài cho rằng người không giữ được phạm hạnh khi xuất gia thì cũng chưa chắc trở thành người tốt khi trở lại đời sống thế tục. Dù chú lo lắng vì đường đi nguy hiểm; còn Trưởng lão thì bị mù, Ngài vẫn quyết định không đi cùng chú.

Sau đó, Trưởng lão ngâm bài kệ, bày tỏ rằng thà chịu mệt nhọc, nằm lại hoặc chết trên đường còn hơn đi cùng kẻ ngu si. Nghe lời kệ, chú Sa-di vô cùng hối hận, nghẹn ngào tự nhận mình đã phạm một lỗi lầm nghiêm trọng, rồi khóc lóc, vặn vẹo đôi tay và lao vào rừng mất dạng.

Chú Sa-di ăn năn trước lỗi lầm của mình gây ra (ảnh minh họa)

Chú Sa-di ăn năn trước lỗi lầm của mình gây ra (ảnh minh họa)

2. Vua Đế Thích đích thân xuống dẫn đường

Đức hạnh thanh tịnh, ghét tội lỗi và nghiêm trì giới luật của Trưởng lão Cakkhupala khiến ngai vàng của Đế Thích bỗng nóng lên. Đế Thích dùng thiên nhãn quan sát thế gian, nhận ra Trưởng lão và tự nhủ rằng mình phải đến giúp Ngài.

Đế Thích hóa thành một người bộ hành, đến gặp Trưởng lão và xin đi cùng đến Xá-vệ. Ban đầu, Trưởng lão lo ngại mình sức yếu sẽ khiến người bạn đồng hành chậm trễ, nhưng người bộ hành khẳng định không có việc gì gấp và muốn đi cùng để làm việc thiện. Trưởng lão đồng ý cho người ấy nắm đầu gậy dẫn đường.

Đế Thích dùng phép thần thông rút ngắn quãng đường, giúp cả hai đến Kỳ Viên ngay trong buổi chiều hôm đó. Nghe tiếng nhạc cụ ở Xá-vệ, Trưởng lão ngạc nhiên vì lần này đến nơi nhanh hơn trước và nhận ra người đồng hành không phải người thường, mà là một vị trời.

Sau đó, Đế Thích đưa Trưởng lão đến túp lều cỏ do người em dựng riêng cho Ngài. Đế Thích hóa thành một người bạn, báo cho người em biết Trưởng lão đã trở về. Nghe tin, người em lập tức đến lều, vừa thấy Trưởng lão liền gieo mình xuống chân Ngài, khóc lóc và bày tỏ rằng trước đây mình đã không muốn để Ngài xuất gia.

Sau khi thăm hỏi, người em trả tự do cho hai nô lệ và cho họ xuất gia làm đệ tử Trưởng lão để chăm sóc Ngài. Hai vị Sa-di mới chăm sóc Trưởng lão hết sức cẩn thận, làm đủ các bổn phận từ việc lớn đến việc nhỏ.

Đế Thích hóa thành một người bộ hành, dẫn Trưởng lão Maha Pala đến túp lều cỏ do người em dựng riêng cho Ngài (ảnh minh họa)

Đế Thích hóa thành một người bộ hành, dẫn Trưởng lão Maha Pala đến túp lều cỏ do người em dựng riêng cho Ngài (ảnh minh họa)

Lòng từ và sự minh oan của Đức Phật về việc Trưởng lão Cakkhupala giẫm chết côn trùng

Một ngày nọ, một nhóm thầy Tỳ-kheo ở xứ khác đến kính viếng Phật. Sau khi lễ Phật và thăm tám mươi Ðại Trưởng lão, họ đi tham quan tịnh xá. Ðến thất của Trưởng lão Cakkhupala, họ bàn nhau đến vấn an Ngài. Chiều hôm đó họ định vào thăm, nhưng một cơn bão dữ dội nổi lên, họ đành quay về và hẹn sáng hôm sau trở lại. Cơn mưa lớn kéo dài suốt canh một, đến canh hai thì dứt. Trưởng lão - một con người giàu nghị lực đã quen kinh hành, lần xuống hàng hiên vào canh năm, và vô tình giẫm chết rất nhiều côn trùng bò lổn ngổn trên nền đất ẩm. Các Thầy Tỳ-kheo ngụ tại đó không quét dọn sớm, nên khi các thầy Tỳ-kheo ở xa đến thăm Trưởng lão, thấy đủ loại côn trùng nằm chết rải rác ngoài hàng hiên. Họ kinh ngạc lên tiếng:

- Ai đã bước đi trên lối này?

Và được trả lời:

- Thưa Tôn giả, đó là Thầy chúng tôi ạ.

Các vị Tỳ-kheo khách bực bội nói:

- Xem một Tỳ-kheo kìa! Khi ông ấy sáng mắt thì nằm ngủ và không tạo tội. Còn bây giờ mù mắt lại nghĩ: "Tôi sẽ kinh hành”. Và đã giết chừng ấy côn trùng. Ông ấy nghĩ mình làm đúng, nhưng thật chẳng đúng tí nào.

Rồi họ bỏ đi và bạch với Phật:

- Bạch Thế Tôn! Trưởng lão Cakkhupala nghĩ "Tôi sẽ kinh hành”, và đã giết hại nhiều côn trùng.

Đức Thế Tôn gạn hỏi lại:

- Nhưng các ông có thấy ông ấy giết không?

- Thưa không thấy.

- Thực sự các ông không thấy ông ấy giết, cũng vậy, ông ấy không thấy côn trùng. 

- Này Tỳ-kheo! Người giải thoát các lậu hoặc, không còn ý sát sinh nữa.

Đức Thế Tôn giải đáp thắc mắc về việc Trưởng lão Cakkhupala giẫm chết côn trùng  cho các vị Tỳ-kheo (ảnh minh họa)

Đức Thế Tôn giải đáp thắc mắc về việc Trưởng lão Cakkhupala giẫm chết côn trùng cho các vị Tỳ-kheo (ảnh minh họa)

Nhân duyên bị mù mắt của Trưởng lão Cakkhupāla

Khi các Tỳ-kheo hỏi vì sao Trưởng lão Cakkhupala đã giải thoát các lậu hoặc, không còn ý sát sinh mà vẫn bị mù, Đức Phật giải thích rằng đó là quả của hành động ác trong một kiếp quá khứ và kể lại câu chuyện sau.

Trong tiền kiếp, Trưởng lão Cakkhupala từng là một vị thầy thuốc tài giỏi. Một hôm, ông gặp người đàn bà bị đau mắt. Bà hứa rằng nếu được chữa khỏi, bà cùng các con sẽ hầu hạ ông. Chỉ sau một lần dùng thuốc, đôi mắt của bà đã sáng lại.

Tuy nhiên, vì lo sợ phải thực hiện lời hứa, người đàn bà giả vờ rằng bệnh tình ngày càng nặng hơn nhằm quỵt công. Biết bà có ý lừa mình, vị thầy thuốc tức giận, quyết định làm cho bà bị mù. Ông bào chế một loại thuốc khác, mang đến bảo bà thoa vào mắt. Người đàn bà tin tưởng làm theo, khiến đôi mắt mất đi ánh sáng.

Kể xong chuyện quá khứ, Đức Phật dạy rằng người làm ác sẽ phải chịu quả báo từ hành động của mình, giống như bánh xe lăn theo chân con bò kéo xe. Sau đó, Ngài thuyết bài kệ:

Ý dẫn đầu các pháp,

Ý làm chủ, ý tạo.

Nếu với ý ô nhiễm,

Nói lên hay hành động,

Khổ não bước theo sau

Như xe, chân vật kéo.

Vị thầy thuốc (Cakkhupala trong tiền kiếp) đã bào chế loại thuốc khiến người phụ nữ mù lòa (ảnh minh họa)

Vị thầy thuốc (Cakkhupala trong tiền kiếp) đã bào chế loại thuốc khiến người phụ nữ mù lòa (ảnh minh họa)

5 bài học khai sáng tuệ giác từ hành trình chứng đắc của Trưởng lão Cakkhupala

1. Quán chiếu vô thường và sự buông bỏ tài sản giả tạm

a) Dẫn chứng:

Maha Pala sinh ra trong gia đình đại phú gia, thừa kế rất nhiều tài sản. Sau khi nghe Đức Phật giảng về trí tuệ, bố thí, giới luật, sự sinh thiên, nghiệp báo, sự ngu si và uế trược của dục lạc và phước báu của hạnh xuất gia. Maha Pala nhận ra: Khi cái chết đến, của cải, con cái hay cả thân xác này đều không thể mang theo được. Vậy sống đời tục gia có lợi ích gì? Ngài dũng mãnh giao hết gia tài cho em trai để đi xuất gia.

b) Bài học:

Vật chất, tiền tài chỉ là phương tiện tạm thời. Khi cái chết đến, chúng ta phải từ giã thế giới này mà không thể mang theo bất cứ thứ gì. Dù là những người thân thiết như con cái, tài sản hay ngay cả thân thể của chính mình, tất cả đều phải để lại.

Vì vậy, là người đệ tử Phật, khi hiểu về luân hồi, nhân quả và nghiệp báo, chúng ta cần biết sử dụng tài sản một cách có lợi ích. Khi có tài sản, phải biết giúp đỡ, san sẻ để tạo phúc báu cho mình; thay vì chỉ tích lũy rồi để lại cho con cháu. Bởi nếu con cái không biết tu dưỡng, sống hư hỏng, ăn chơi, thậm chí vướng vào tù tội, thì tài sản ấy có thể trở thành điều gây hại cho chính chúng, chứ không mang lại hạnh phúc như mong muốn.

Khi có tài sản, phải biết giúp đỡ, san sẻ để tạo phúc báu cho mình (ảnh minh họa)

Khi có tài sản, phải biết giúp đỡ, san sẻ để tạo phúc báu cho mình (ảnh minh họa)

2. Tinh tấn dũng mãnh, rèn luyện ý chí kiên cường

a) Dẫn chứng:

Ngài Cakkhupala phát nguyện tu tập trong 3 tháng an cư chỉ với 3 oai nghi (đi, đứng, ngồi), tuyệt đối không nằm ngủ. Tuy nhiên, nhận thấy bản thân vẫn còn tán tâm, Ngài tự khiển trách mình và tiếp tục tinh tấn thiền định. Đến cuối đêm, đôi mắt Ngài mù hẳn, đồng thời các lậu hoặc cũng được đoạn trừ. Ngài chứng quả A-la-hán, an trú trong an lạc cùng Minh sát tuệ.

b) Bài học:

(1) Chiến thắng chính mình là chiến thắng tối thượng

Con đường tu tập chính là một cuộc chiến đấu nội tâm vô cùng dũng mãnh và cam go. Trên bước đường tu tập, chúng ta phải đối diện với những thôi thúc, đòi hỏi và ham muốn của bản thân. Đây là cuộc chiến vô hình, không ai nhìn thấy, nhưng nếu không quyết liệt thì rất khó có thể chiến thắng được.

Như trong kinh Pháp Cú, Đức Phật dạy rằng:

“Dầu tại bãi chiến trường

Thắng ngàn ngàn quân địch,

Tự thắng mình tốt hơn,

Thật chiến thắng tối thượng.”

Con đường tu tập chính là một cuộc chiến đấu nội tâm vô cùng dũng mãnh và cam go (ảnh minh họa)

Con đường tu tập chính là một cuộc chiến đấu nội tâm vô cùng dũng mãnh và cam go (ảnh minh họa)

(2) Ý chí dũng mãnh của bậc chân thật tu hành

Khi giác ngộ đạo lý, các Ngài quyết tâm dứt bỏ những ham muốn, lập chí tu tập rất rõ ràng. Muốn thành tựu đạo quả, người tu phải có tâm tinh tấn và ý chí dũng mãnh. Nếu tu tập hời hợt thì sẽ khó đạt được thành tựu. Vì vậy, việc tu tập cần có sự kiên trì, bền bỉ và quyết tâm. Đôi khi, không có ai sách tấn, mỗi người phải tự sách tấn, nhìn lại và chất vấn lương tâm mình.

Dẫn chứng kinh điển: Thời Đức Phật có nhiều vị tu sĩ rất tinh tấn, trong đó có Ngài A Na Luật. Sau khi bị Đức Phật quở trách vì ham ngủ, Ngài phát nguyện không ngủ, chuyên tâm thiền định. Về sau, dù đôi mắt bị mù, Ngài chứng được thiên nhãn đệ nhất và đắc quả A-la-hán.

3. Oai đức trì giới và cảm ứng sự hộ trì

a) Dẫn chứng:

(1) Đoạn tuyệt kẻ phạm giới 

Trên đường về thăm Phật, chú Sa-di Palita bị tiếng hát của cô gái hái củi quyến rũ và phạm giới tà hạnh. Khi biết chuyện, Trưởng lão nghiêm khắc cấm Sa-di nắm đầu gậy dẫn đường và kiên quyết đuổi đi. Ngài khẳng định: Thà nằm chết ở đây chứ nhất quyết không đi cùng kẻ phạm tội, ô nhiễm.

(2) Chư Thiên hộ trì

Đức hạnh và sự nghiêm trì giới luật của Trưởng lão đã làm ngai vàng Vua trời Đế Thích bỗng nhiên nóng lên. Vua trời Đế Thích phải hiện thân xuống dẫn đường và dùng thần thông "rút đất" để đưa Trưởng lão về Tịnh xá Kỳ Viên kịp trong chiều.

b) Bài học:

(1) Nghiêm khắc với lỗi lầm, cẩn trọng khi chọn bạn

- Nghiêm khắc với lỗi lầm: Chúng ta cần nghiêm khắc với lỗi lầm, không dễ dãi trước những hành vi sai trái. Đối với con cái cũng vậy, khi các cháu nói sai hoặc nói dối, cha mẹ cần nhắc nhở, chấn chỉnh kịp thời, tránh để những mầm xấu lớn dần và hình thành thói quen không tốt.

- Thân cận với bạn hiền: Trong Kinh Pháp Cú, Đức Phật dạy:

“Tìm không được bạn đường,

Hơn mình hay bằng mình,

Thà quyết sống một mình,

Không bè bạn kẻ ngu.”

Vì vậy, thân cận bạn hiền, bạn tốt, những người có đạo đức là điều rất cần thiết. Các bậc Tổ sư dạy rằng, gần gũi bạn lành giống như đi trong sương móc: tuy áo không ướt đẫm nhưng vẫn được thấm nhuần. Cha mẹ sinh ra ta, nhưng chính bạn bè tốt có thể góp phần hình thành con người ta. Trong môi trường có những người bạn tinh tấn, chăm chỉ tu tập và giữ giới, chúng ta cũng có thêm động lực để cố gắng, biết hổ thẹn khi mình chưa bằng bạn, từ đó tự sách tấn bản thân tiến bộ hơn trên con đường tu học.

Thân cận bạn hiền, bạn tốt, những người có đạo đức sẽ giúp chúng ta tiến bộ trên con đường tu học (ảnh minh họa)

Thân cận bạn hiền, bạn tốt, những người có đạo đức sẽ giúp chúng ta tiến bộ trên con đường tu học (ảnh minh họa)

(2) Đức trọng quỷ thần kinh 

Đức hạnh của người tu hành chân thật sẽ cảm ứng đến chư Thiên, quỷ Thần. Oai đức của người trì giới sẽ khiến chư Thiên hộ trì. 

4. Tránh nhìn nhận sự việc vội vàng, hồ đồ kết luận

a) Dẫn chứng:

Sau trận mưa bão, Trưởng lão mù Cakkhupala đi kinh hành vào sáng sớm ngoài hàng hiên, vô tình giẫm chết nhiều côn trùng bò trên đất ẩm. Các Tỳ-kheo khách nhìn thấy lập tức chỉ trích và vội vàng kết luận: Ngày xưa mắt sáng thì nằm ngủ, giờ mù lại ra vẻ tinh tấn đi giẫm chết côn trùng.

Đức Phật gạn hỏi lại các Tỳ-kheo: Các ông có thấy Ngài giết không?; và khẳng định Ngài Cakkhupala là bậc A-la-hán đã sạch lậu hoặc, không còn mảy may tâm ý sát sinh.

b) Bài học:

(1) Bình tĩnh xem xét, không vội vàng kết luận

Nếu vội vàng kết luận khi chưa tìm hiểu thấu đáo, chúng ta rất dễ hiểu sai sự việc và đánh giá oan cho người khác. Vì vậy, trước bất kỳ sự việc nào, chúng ta cũng cần bình tĩnh xem xét nhiều mặt, tìm hiểu kỹ càng rồi mới đưa ra nhận định.

Ví dụ: Trong các mối quan hệ, đặc biệt là quan hệ vợ chồng và gia đình, những lời nói hay hành động rất dễ dẫn đến hiểu lầm. Nếu không bình tĩnh tìm hiểu, chúng ta có thể làm tổn hại, thậm chí khiến một mối quan hệ tốt đẹp đổ vỡ. 

Vì vậy, người đệ tử Phật cần vận dụng chánh tư duy, xem xét sự việc thấu đáo, tránh vội vàng kết luận và đánh giá sai lầm về người khác.

Trong các mối quan hệ, chúng ta cần học cách giữ bình tĩnh trong lời nói và hành động (ảnh minh họa)

Trong các mối quan hệ, chúng ta cần học cách giữ bình tĩnh trong lời nói và hành động (ảnh minh họa)

(2) Lòng từ bi của bậc Thánh A-la-hán

Bậc Thánh A-la-hán đã đoạn trừ các lậu hoặc, trong tâm không còn ý định sát sinh mà chỉ có lòng từ bi đối với chúng sinh. Khi người Phật tử tinh tấn tu học, hiểu được giáo lý của Đức Phật, lòng từ bi dần tăng trưởng, không còn tâm ý muốn sát hại chúng sinh. Vì vậy, các Tỳ-kheo nhận ra mình đã sai khi vội vàng nghi ngờ Trưởng lão Cakkhupala.

5. Bài học về lòng biết ơn và nguy hại của tâm vong ơn bội nghĩa

a) Dẫn chứng:

Trong tiền kiếp, Ngài Cakkhupala là một thầy thuốc giỏi. Ông đã chữa khỏi mắt cho một người phụ nữ tráo trở. Vì tức giận trước lời vu khống của bà ta, ông thầy thuốc khởi tâm sân hận, trả thù bằng cách bào chế loại thuốc khác khiến mắt bà ta mù hẳn. 

Có thể còn nhiều nhân duyên từ những kiếp xa xưa, vị thầy thuốc đã từng gặp Đức Phật hoặc một vị Thánh Tăng, rồi phát nguyện được gặp Phật, tu tập và đắc đạo trong giáo đoàn của Ngài. Nhờ những nhân duyên ấy, đến kiếp này, Ngài Cakkhupala được gặp Đức Phật Thích Ca, xuất gia tu tập và chứng đắc đạo quả A-la-hán nhưng vẫn phải chịu quả báo mù hai mắt.

b) Bài học:

(1) Tu tâm biết ơn và thực hành hạnh đền ơn

Trong cuộc sống, có những người khi gặp khó khăn, hoạn nạn được người khác giúp đỡ, che chở, nâng đỡ; nhưng khi đã thành công, họ lại quên đi ân nghĩa, thậm chí phủ nhận công lao, quay lại chà đạp, vùi dập hoặc làm hại chính người từng giúp đỡ mình. Đó là biểu hiện của bản ngã, muốn cho rằng thành công hoàn toàn do bản thân tự lực mà có. 

Cho nên, người tu hành cần tu tập tâm biết ơn. Không có tâm biết ơn thì không thể giải thoát, hay trở thành hiền nhân, quân tử, bậc Thánh. Dù được người khác giúp đỡ một chút, chúng ta cũng phải ghi nhớ ân nghĩa và tìm cách đền đáp. 

Dẫn chứng kinh điển: Chư Phật trải qua vô lượng kiếp tu tập, xả bỏ cả thân mạng để tìm ra giáo Pháp vì muốn đền đáp ân chúng sinh. Bởi theo lời Phật dạy, tất cả chúng sinh đều đã từng là cha, là mẹ của chúng ta trong vô lượng kiếp. 

Là đệ tử Phật, chúng ta phải biết tu tâm biết ơn (ảnh minh họa)

Là đệ tử Phật, chúng ta phải biết tu tâm biết ơn (ảnh minh họa)

(2) Nuôi dưỡng lòng từ bi, chuyển hóa tâm bất thiện 

Khi tâm bất thiện sai khiến con người hành động, người ấy sẽ phải nhận quả báo đau khổ. Trường hợp của Trưởng lão Cakkhupala là quả báo thuộc loại định nghiệp, nên trong kiếp này, Ngài vẫn phải chịu quả mù mắt. Tuy nhiên, Ngài trả quả trong duyên lành, đó là duyên tu tập và trở thành tấm gương tinh tấn cho mọi người. Nếu không phải duyên tu tập, Ngài vẫn có thể bị mù trong những nhân duyên không tốt, chẳng hạn như bị người khác đánh, bị móc mắt… 

Qua đó, chúng ta thấy rằng, người có tu tập vẫn phải trả quả báo, nhưng có thể trả quả trong những duyên tốt đẹp hơn.

Trên đây là những lời chia sẻ của Thầy Thích Trúc Thái Minh về Trưởng lão Cakkhupala. Qua cuộc đời Ngài, chúng ta càng thấm thía nỗi khổ trong luân hồi, khi chúng sinh cứ xoay vần qua các cảnh giới trong vô số kiếp. Vì vậy, mỗi người cần tinh tấn tu học Phật Pháp, thường xuyên quay về quán sát và điều phục tâm mình. Mỗi khi một niệm khởi lên, hãy tỉnh giác nhận diện đó là tâm thiện hay bất thiện. Nếu là tâm bất thiện, cần tìm cách ngăn dừng, từ bỏ, không để nó chi phối lời nói và hành động, gây tổn hại cho mình và người. Biết quay về uốn nắn, làm chủ tâm ý chính là căn bản của sự tu tập, giúp mỗi người từng bước chuyển hóa tâm bất thiện, nuôi dưỡng những niệm lành.

Bài liên quan
0
Xem thêm

Vị Tỳ-kheo đắc A-la-hán: 2 bài học để buông bỏ, tâm được tự do

Nhân vật Phật giáo🞄 15/11/2026

Vị Tỳ-kheo nhờ thực hành lời Phật dạy, quán chiếu lẽ vô thường qua ảo ảnh và bọt nước nên đã chứng quả A-la-hán.

Nhân vật Phật giáo 🞄 15/11/2026

Vị Tỳ-kheo nhờ thực hành lời Phật dạy, quán chiếu lẽ vô thường qua ảo ảnh và bọt nước nên đã chứng quả A-la-hán.

Thiền sư Ô Sào: 3 lời dạy giúp bỏ ác làm lành, vun bồi phước báu

Nhân vật Phật giáo🞄 15/11/2026

Thiền sư Ô Sào đã chọn cành cây bên vực sâu để ngồi thiền tu tập. Nhờ luôn ý thức về sự nguy hiểm, Ngài vượt qua cơn buồn ngủ, tinh tấn tọa thiền và cuối cùng chứng đạo.

Nhân vật Phật giáo 🞄 15/11/2026

Thiền sư Ô Sào đã chọn cành cây bên vực sâu để ngồi thiền tu tập. Nhờ luôn ý thức về sự nguy hiểm, Ngài vượt qua cơn buồn ngủ, tinh tấn tọa thiền và cuối cùng chứng đạo.

Bản lĩnh vững vàng trước cám dỗ - Bài học từ tích truyện “Kala Anh Và Kala Em”

Nhân vật Phật giáo🞄 10/11/2026

Tích truyện Pháp Cú “Kala Anh Và Kala Em” mang đến bài học về sự tinh cần và sống tiết độ, giúp mỗi người rèn luyện bản lĩnh kiên định trước cám dỗ để đạt được an lạc.

Nhân vật Phật giáo 🞄 10/11/2026

Tích truyện Pháp Cú “Kala Anh Và Kala Em” mang đến bài học về sự tinh cần và sống tiết độ, giúp mỗi người rèn luyện bản lĩnh kiên định trước cám dỗ để đạt được an lạc.

Đại đức Tissa: Bài học buông bỏ “cái tôi”, hóa giải hiềm hận

Nhân vật Phật giáo🞄 18/9/2026

Đại đức Tissa là con trai người cô ruột của Đức Phật, xuất gia khi tuổi đã xế chiều. Vị Tỳ-kheo này có dáng người mập mạp, mang nặng tập khí thế gian dày đặc, ưa thích lợi dưỡng.

Nhân vật Phật giáo 🞄 18/9/2026

Đại đức Tissa là con trai người cô ruột của Đức Phật, xuất gia khi tuổi đã xế chiều. Vị Tỳ-kheo này có dáng người mập mạp, mang nặng tập khí thế gian dày đặc, ưa thích lợi dưỡng.

Ba anh em ông Ca Diếp: Sự kiện Đức Phật hóa độ 1003 người quy y và chứng quả

Nhân vật Phật giáo🞄 25/8/2026

Ba anh em ông Ca Diếp (gồm Ưu Lâu Tần Loa Ca Diếp, Nan Đề Ca Diếp và Già Da Ca Diếp) từng là những đạo sĩ lẫy lừng của phái thờ Thần lửa.

Nhân vật Phật giáo 🞄 25/8/2026

Ba anh em ông Ca Diếp (gồm Ưu Lâu Tần Loa Ca Diếp, Nan Đề Ca Diếp và Già Da Ca Diếp) từng là những đạo sĩ lẫy lừng của phái thờ Thần lửa.

Visakha: Tấm gương nữ đại thí chủ và bài học tạo lập phước báu

Nhân vật Phật giáo🞄 24/8/2026

Visakha (còn gọi là Tỳ Xá Khư) là một nữ đại thí chủ nổi tiếng hết lòng hộ trì Đức Phật, giáo Pháp và chúng Tăng thời Đức Phật tại thế.

Nhân vật Phật giáo 🞄 24/8/2026

Visakha (còn gọi là Tỳ Xá Khư) là một nữ đại thí chủ nổi tiếng hết lòng hộ trì Đức Phật, giáo Pháp và chúng Tăng thời Đức Phật tại thế.

Hiền Nhân: Tiền thân Đức Phật và những bài học đối nhân xử thế để đời

Nhân vật Phật giáo🞄 15/8/2026

Hiền Nhân sinh sống tại đất nước Bồ Lân Nại, là con trai út trong gia đình phạm chí Cù Đàm thông minh và tài trí bậc nhất tại đất nước này thời bấy giờ.

Nhân vật Phật giáo 🞄 15/8/2026

Hiền Nhân sinh sống tại đất nước Bồ Lân Nại, là con trai út trong gia đình phạm chí Cù Đàm thông minh và tài trí bậc nhất tại đất nước này thời bấy giờ.

Thứ phi Magandiya: Bi kịch của người nuôi lòng oán hận Đức Phật

Nhân vật Phật giáo🞄 06/8/2026

Magandiya là người ôm giữ tâm hận thù và nhiều lần tìm cách hãm hại Đức Phật. Cuối cùng, bà phải chịu kết cục bi thảm vì nuôi lòng ác hại đối với bậc Thánh.

Nhân vật Phật giáo 🞄 06/8/2026

Magandiya là người ôm giữ tâm hận thù và nhiều lần tìm cách hãm hại Đức Phật. Cuối cùng, bà phải chịu kết cục bi thảm vì nuôi lòng ác hại đối với bậc Thánh.

Tôn giả Bạc-câu-la: Phước báu vô bệnh và bài học lấy bệnh khổ làm “thuốc thần”

Nhân vật Phật giáo🞄 04/8/2026

Trong hàng chúng đệ tử Thanh Văn của Đức Phật, Tôn giả Bạc-câu-la là bậc đắc thọ đệ nhất và sở hữu phước báu vô bệnh cao quý không ai sánh bằng.

Nhân vật Phật giáo 🞄 04/8/2026

Trong hàng chúng đệ tử Thanh Văn của Đức Phật, Tôn giả Bạc-câu-la là bậc đắc thọ đệ nhất và sở hữu phước báu vô bệnh cao quý không ai sánh bằng.

Tiền thân Đức Phật Thích Ca: Xả thân làm lợi ích chúng sinh

Nhân vật Phật giáo🞄 31/7/2026

Tiền thân Đức Phật Thích Ca kể về những kiếp Ngài hành Bồ tát đạo trước khi thành tựu quả vị Phật. Mỗi kiếp sống đều cho thấy sự hy sinh lớn lao của Ngài vì chúng sinh muôn loài.

Nhân vật Phật giáo 🞄 31/7/2026

Tiền thân Đức Phật Thích Ca kể về những kiếp Ngài hành Bồ tát đạo trước khi thành tựu quả vị Phật. Mỗi kiếp sống đều cho thấy sự hy sinh lớn lao của Ngài vì chúng sinh muôn loài.

Bà Sumana: Cư sĩ tại gia tu chứng Thánh quả và bài học trân quý thân người

Nhân vật Phật giáo🞄 21/7/2026

Bà Sumana là con gái út của trưởng giả Cấp Cô Độc. Trong đời sống tại gia, bà làm tốt việc hộ trì chư Tăng, đồng thời tinh tấn tu tập và chứng quả Tư-đà-hàm.

Nhân vật Phật giáo 🞄 21/7/2026

Bà Sumana là con gái út của trưởng giả Cấp Cô Độc. Trong đời sống tại gia, bà làm tốt việc hộ trì chư Tăng, đồng thời tinh tấn tu tập và chứng quả Tư-đà-hàm.

Bồ tát Loma Kassapa: Sai lầm từ tâm ái sắc và bài học đắt giá

Nhân vật Phật giáo🞄 15/7/2026

Bồ tát Loma Kassapa là tiền thân của Đức Phật Thích Ca. Trong kiếp ấy, Ngài đã phạm phải sai lầm sát hại chúng sinh để tế lễ dù đã đắc tứ thiền, ngũ thông.

Nhân vật Phật giáo 🞄 15/7/2026

Bồ tát Loma Kassapa là tiền thân của Đức Phật Thích Ca. Trong kiếp ấy, Ngài đã phạm phải sai lầm sát hại chúng sinh để tế lễ dù đã đắc tứ thiền, ngũ thông.

Kumbha Ghosaka: Người giàu làm thuê và bài học về lối sống chân chính

Nhân vật Phật giáo🞄 04/7/2026

Kumbha Ghosaka là người sở hữu 400 triệu đồng tiền vàng nhưng lại mưu sinh bằng nghề làm thuê. Anh là tấm gương về tinh thần lao động chân chính, sự vượt khó, được đức vua khen ngợi.

Nhân vật Phật giáo 🞄 04/7/2026

Kumbha Ghosaka là người sở hữu 400 triệu đồng tiền vàng nhưng lại mưu sinh bằng nghề làm thuê. Anh là tấm gương về tinh thần lao động chân chính, sự vượt khó, được đức vua khen ngợi.

Cư sĩ Nanda chăn bò: Sự thật cái chết và lời giải đáp định nghiệp

Nhân vật Phật giáo🞄 24/6/2026

Cư sĩ Nanda là một người chăn bò giàu có, sống cuộc sống sung túc vào thời Đức Phật, tại vương quốc của vua Ba Tư Nặc (nước Kosala).

Nhân vật Phật giáo 🞄 24/6/2026

Cư sĩ Nanda là một người chăn bò giàu có, sống cuộc sống sung túc vào thời Đức Phật, tại vương quốc của vua Ba Tư Nặc (nước Kosala).

Tích Truyện Pháp Cú “Hai Huynh Đệ”: Bài học về tinh cần và giải đãi

Nhân vật Phật giáo🞄 22/6/2026

2 vị Tỳ kheo cùng nhận đề mục quán của Đức Phật, nhưng không phải cả 2 đều đắc đạo. Sự kiện này sẽ giúp mỗi người rút ra bài học về sự tinh tấn để được thăng tiến.

Nhân vật Phật giáo 🞄 22/6/2026

2 vị Tỳ kheo cùng nhận đề mục quán của Đức Phật, nhưng không phải cả 2 đều đắc đạo. Sự kiện này sẽ giúp mỗi người rút ra bài học về sự tinh tấn để được thăng tiến.

Cư sĩ Ghatikara: Thân phận tại gia, đạo hạnh bậc Thánh

Nhân vật Phật giáo🞄 20/6/2026

Thánh cư sĩ Ghatikara là một người thợ gốm có đạo hạnh chói sáng vào thời Đức Phật Ca Diếp. Ông đã đắc quả A-la-hán, nhập Niết bàn ngay trong kiếp đó.

Nhân vật Phật giáo 🞄 20/6/2026

Thánh cư sĩ Ghatikara là một người thợ gốm có đạo hạnh chói sáng vào thời Đức Phật Ca Diếp. Ông đã đắc quả A-la-hán, nhập Niết bàn ngay trong kiếp đó.

Kosiya keo kiệt: Hành trình chuyển hóa tâm tham đến chứng Thánh quả

Nhân vật Phật giáo🞄 18/6/2026

Kosiya là một vị trưởng khố giàu có nhưng tâm tính bỏn xẻn, keo rít tột độ. Nhưng nhờ Ngài Mục Kiều Liên hoá độ nên ông đã đắc Thánh quả, đạt được tâm giải thoát.

Nhân vật Phật giáo 🞄 18/6/2026

Kosiya là một vị trưởng khố giàu có nhưng tâm tính bỏn xẻn, keo rít tột độ. Nhưng nhờ Ngài Mục Kiều Liên hoá độ nên ông đã đắc Thánh quả, đạt được tâm giải thoát.

Vị Tỳ-kheo mắc bệnh mụn nhọt lở loét và sự cứu độ nhiệm màu từ Đức Phật

Nhân vật Phật giáo🞄 31/5/2026

Tỳ-kheo Tissa từng gánh chịu quả báo toàn thân nổi mụn nhọt, lở loét hôi thối. Nhưng nhờ lòng từ bi của Đức Phật chiêu cảm, Ngài Tissa dần hồi phục, được tâm an tĩnh.

Nhân vật Phật giáo 🞄 31/5/2026

Tỳ-kheo Tissa từng gánh chịu quả báo toàn thân nổi mụn nhọt, lở loét hôi thối. Nhưng nhờ lòng từ bi của Đức Phật chiêu cảm, Ngài Tissa dần hồi phục, được tâm an tĩnh.

6 lần xuất gia vì “miếng ăn”: Từ động cơ thấp kém đến hành trình đắc Thánh quả

Nhân vật Phật giáo🞄 31/5/2026

Tỳ-kheo Cittahattha từng xuất gia 7 lần vì tâm tham dục (muốn ăn đồ ngon). Về sau, Ngài giác ngộ lẽ vô thường của cuộc đời nên đã tinh tấn tu tập và chứng Thánh quả.

Nhân vật Phật giáo 🞄 31/5/2026

Tỳ-kheo Cittahattha từng xuất gia 7 lần vì tâm tham dục (muốn ăn đồ ngon). Về sau, Ngài giác ngộ lẽ vô thường của cuộc đời nên đã tinh tấn tu tập và chứng Thánh quả.