Trong cuộc sống ngày nay, chúng ta luôn khao khát tìm kiếm một khoảng lặng bình yên để gột rửa tâm trí và học cách làm chủ chính mình. Việc nhận diện những thói quen xấu hay cảm xúc tiêu cực là bước đầu giúp ta tìm lại sự an lạc ấy. 

Thấu tỏ mong mỏi đó, bài viết dưới đây xin gửi tới quý độc giả những phương pháp thiết thực qua cuộc đối thoại về loài chim cu giữa bậc Thánh Tăng Na-tiên kiệt xuất và đức vua Mi-lan-đà tài cao, trí lớn trong bộ kinh Mi Tiên Vấn Đáp. Hai bài học ứng dụng đến từ loài chim này sẽ giúp chúng ta từng bước chuyển hóa nội tâm và được tự tại, an ổn mỗi ngày. 

Kính mời quý vị cùng đón đọc!

Chim cu: Loài chim có tiếng hót hay và lối sống chung thuỷ

1. Khái quát chung

- Tên gọi: Loài chim này được gọi bằng nhiều cái tên như là cu gáy, chim gáy hay đơn giản là chim cu.

- Phạm vi sống: Tại Việt Nam, chúng sống phân bổ khá rộng rãi ở khắp các vùng đồng bằng.

- Đặc điểm: Chim cu có tiếng hót khá hay, véo von và lảnh lót - một điểm khiến rất nhiều người ưa chuộng. Bên cạnh đó, chúng cũng được xếp vào một trong những loài chim có tiếng hót hay nhất (như chim hoạ mi, chim sơn ca, chim vành khuyên, chim vàng anh,...).

2. Tập tính sinh hoạt

- Gắn bó chung thủy: Không sống theo chế độ đa thê, loài chim này sống thành từng đôi theo chế độ đơn thê - một vợ một chồng.

- Sinh hoạt hàng ngày: Giống như loài chim bồ câu (do chúng cùng một họ), chim cu cũng có lãnh thổ riêng, biết làm tổ, đi kiếm thức ăn theo đàn, đẻ trứng, ấp trứng rồi mớm thức ăn cho chim con,... 

- Cấu trúc từng đàn: Mỗi đàn chim cu luôn có một con chim trống với hình dáng rất đẹp, tiếng gáy hay và khoẻ nhất làm chim chúa của đàn. Nếu lãnh thổ riêng bị xâm chiếm, thì con chim này sẽ phát ra âm thanh đặc biệt. Khi đó, cả đàn chim sẽ lao ra chiến đấu. 

2 điều đáng học hỏi từ tập tính tự nhiên của loài chim cu

1. Điều thứ nhất: Quyết tâm tiêu diệt kẻ thù “vô minh”

Lời kinh: “Thứ nhất, kẻ thù của chim cu là con quạ; nhất là vào lúc nửa đêm, gặp quạ thì chim cu đánh, cắn, xé rất dữ. Bậc hành giả ở nơi thanh vắng tu tập, cũng có một kẻ thù là vô minh; phải chiến đấu, phải đánh, phải cắn xé vô minh, hủy trừ vô minh cho đến tuyệt diệt, phải đoạn lìa vô minh từ ngọn đến tận gốc rễ”.

a. Học cách chim cu đối phó kẻ thù

- Tập tính của loài chim: Trong tự nhiên, kẻ thù lớn nhất của chim cu là con quạ - loài chim được đánh giá là thông minh bậc nhất. Vào ban đêm, nếu gặp phải quạ thì chim cu sẽ xông ra chiến đấu chí tử, đánh, mổ vô cùng hung dữ để bảo vệ tổ và nguồn thức ăn nuôi sống của mình.

- Liên hệ thực tế: Học tính cách này của chim cu, người tại gia tu học Phật Pháp cần xác định rõ là bản thân có một “kẻ thù” lớn - chính là vô minh. Và chúng ta phải quyết tâm chiến đấu để huỷ trừ, dần loại bỏ hoàn toàn vô minh trong ta.

b. Bản chất của vô minh 

- Khái niệm: Trong nhà Phật, vô minh được xem là mắt xích khởi đầu của vòng tròn 12 nhân duyên (vô minh - hành - thức - danh sắc - lục nhập - xúc - thọ - ái - thủ - hữu - sinh - lão tử). Hoặc nói cách khác, trong tam độc (tham, sân, si) thì vô minh chính là si; bởi có si nên tham mới được sinh khởi; và nếu lòng tham không được toại nguyện, không được như ý thì sân sẽ xuất hiện.

- Nguồn gốc: Trên vũ trụ pháp giới này, duy nhất vô minh không có nguồn gốc cũng như nguyên nhân được sinh ra. Nó giống như bóng tối - thứ chỉ xuất hiện chỗ không có ánh sáng.

- Dẫn chứng trong kinh điển:

+ Kinh Tạp A Hàm: Trong bài kinh Vô Minh, Đức Phật dạy ý rằng: Vô minh là vô tri, không biết như thật, không thấy biết đúng sự thật về pháp thiện, pháp bất thiện; về có tội, không có tội; về nhiễm ô hay không nhiễm ô; về duyên khởi. Vì không biết như thật nên khởi lên tà kiến. Khi đã khởi tà kiến thì sẽ khởi lên tà trí, tà ngữ, tà nghiệp, tà mạng, tà phương tiện, tà niệm và tà định.

+ Kinh Hoa Nghiêm: Trong kinh nói rằng: “Không được rõ được đệ nhất nghĩa đế là vô minh”, được dịch nghĩa là “không thấu được đạo lý chân thật của vạn sự vạn vật là vô minh”.

- Sự nguy hại: Vô minh là đầu mối của tất cả tội lỗi, là nguồn gốc sinh ra những điều bất thiện như tham lam, sân hận, si mê, ích kỷ,... Hay như trong sách nhà Phật cũng có ý rằng, vô minh còn ác hơn kẻ tiểu nhân; bởi nhiều khi, chính nó khiến ta không thể nhận ra hoặc có tâm chấp trước vào sai lầm của mình, từ đó gây ra biết bao đau khổ cho chính ta.

c. Cách tiêu diệt vô minh theo đạo Phật

“Bóng tối” vô minh không phải là một vật thể hữu hình mà chúng ta có thể quẳng đi xa, dùng tay lôi hay dùng rào kéo ra ngoài. 

Như vậy, nếu muốn diệt trừ vô minh thì chúng ta hãy nỗ lực tu học chính Pháp để thắp sáng “ngọn đèn” trí tuệ của mình. Khi ấy, “bóng tối” vô minh sẽ phải tự lui, như việc bật đèn lên thì bóng tối tự động tan biến.

>> Xem thêm: Vô minh nghĩa là gì? Cách diệt trừ vô minh để thông minh, sáng suốt

2. Điều thứ hai - Ẩn mình kín đáo và phòng hộ sáu căn

Lời kinh: “Thứ hai, chim cu thường ẩn mình rất kín đáo, trong rừng hoặc trong lùm cây rậm. Bậc hành giả cũng phải tìm ẩn kín đáo trong rừng hoặc nơi thanh vắng không ai tìm thấy, giống như chim cu vậy”.

a. Học cách chim cu tự bảo vệ mình

- Tập tính của loài chim: Vì là loài chim quý nên chim cu thường được nhiều người săn bắt; do đó loài này hay ẩn mình ở những nơi kín đáo, không ai biết đến.

- Liên hệ thực tế: Học tập tính của chim cu, bậc xuất gia phải biết tìm nơi kín đáo, thanh vắng (như rừng sâu, núi cao,...) để ẩn cư tu tập. Thậm chí, bậc hành giả chân thật còn phải có dũng khí tu tập tại nghĩa địa hay nhà hoang để đối trị với tâm sợ hãi của bản thân. Còn như người tại gia chúng ta, nếu muốn ít bị phiền hà, quấy rầy thì cũng phải biết chọn ở những nơi ít người đến. 

b. Hiểu về sáu căn và sự tác động từ trần cảnh

- Bản chất của 6 căn: Từ vô thỉ kiếp đến nay, sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) của chúng ta luôn có tập khí phóng ra bên ngoài để nắm bắt trần cảnh. Nhà Phật ví sáu căn của chúng ta giống như con khỉ - nó nhảy nhót, bám víu không yên hoặc liên tục bắt cành này, chuyển cành kia. 

- Liên hệ trong thời đại số: Trong thời đại công nghệ 4.0, sự phát triển của mạng Internet cùng sự bùng nổ của các nền tảng mạng xã hội như Facebook, TikTok, YouTube,... rất dễ khiến con người sa ngã vào thế giới ảo và khó dứt ra được. Nói cách khác, bởi trần cảnh ngày nay quá phong phú, đa dạng và có nhiều thứ tinh vi, hấp dẫn, nên sáu căn của chúng ta luôn bị dính chặt với bên ngoài, khó quay về được. Từ đó dẫn đến tình trạng “tức cảnh sinh tình”, nghĩa là các ham muốn (tình) sẽ nảy sinh khi đối trước cảnh và điều đó khiến trí tuệ bị lu mờ.

c. Phương pháp phòng hộ sáu căn

- Với người tại gia: Chúng ta phải tự biết rằng bản thân còn là phàm phu, chưa phải bậc Hiền Thánh có đạo lực cao. Do đó, ta cần tự lượng sức mình, tránh nảy sinh ham muốn độ đời, độ người để rồi phải gánh chịu thất bại và đổ vỡ trên con đường tu tập.

- Với người xuất gia: Việc chư Tăng vào rừng tu tập giúp cắt bớt các duyên phiền não, hạn chế đối duyên xúc cảnh với thế giới bên ngoài để tránh tâm trí bị quấy nhiễu và có thời gian quay về tu tập, thiền định. Nhờ vậy, Tăng chúng mới có đạo lực vững vàng, ít bị đổ ngã trước cám dỗ cuộc đời và hơn hết là thấu tỏ Tứ diệu đế, chứng ngộ Niết-bàn.

>> Xem thêm: Nhà trong rừng của sư chùa Ba Vàng: Hé lộ một đời sống kỳ lạ

Trên đây là những phân tích, chia sẻ của Thầy Thích Trúc Thái Minh về 2 bài học từ chim cu theo kinh Mi Tiên Vấn Đáp. Hy vọng bài viết này sẽ tiếp thêm động lực giúp chúng ta kiên trì tu học chính Pháp, tự mình thắp sáng ngọn đèn trí tuệ để đẩy lùi bóng tối vô minh. Đồng thời, mỗi chúng ta hãy biết tự lượng sức mình, chủ động chọn môi trường sống thanh vắng, phù hợp để phòng hộ tâm trước những chướng duyên, phiền não trong cuộc sống!